etc.: Nerdeee, O eski Üsküdar?!. FASIL -VI-

Nerdeee, O eski Üsküdar?!.

FASIL -VI-

Fasıl -V-'de bıraktığımız yerden devam edelim...

Meydanda durup çepeçevre etrafı gözlemlediğimiz o merkezi noktada, göz gezdirdiğimiz alanın tam merkezinde, Üsküdar'ın geçmişinden bugüne kalan altıncı en eski tarihi eser olarak da Sultan III. Ahmed’in emriyle 1141’de (1728-29), annesi Emet-Ullâh Rebîa Gülnûş Vâlide Sultan’ın (ö. 1715) ruhuna hayrat olarak Sadrazam Nevşehirli (Muşkaralı, Nevşehir ilinin eski adı) Damad İbrâhim Paşa tarafından yaptırılan çeşme vardır.

III. Ahmed Çeşmesi:

"Ben dalgındım o gün ışık vardı yüzümde

Çok eski bir sevda şiirinde

Şairin unuttuğu bir dizeydim.Soyadım: Hüzün

Martıların sesini sanki ilk kez duyuyordum

Adlarını bilmediğim çiçekleri topluyordum
Kedi yavrularını öpüyor durup durup gülüyordum
Ben dalgındım o gün dünya nedir bilmiyordum

Orda Üsküdar Çeşmesi’nin yanında

Yüzüme ışık vuruyordu dalgındım o gün..."

- Nurullah Can, 22.06.2001 -

Bazı kaynaklarda "Emet-Ullâh Rebîa Gülnûş Vâlide Sultan Su Köşkü" olarak adlandırılsa da daha çok III. Ahmed Meydan Çeşmesi olarak bilinen bu dört yüzlü meydan çeşmesinin 8 adet musluğunun pahlı köşelerdeki dört sebili ayakta durup su içmek için diğerlerine göre daha yüksekte, ana yüzlerdeki dört musluk ise hayvanlar ve su doldurmak için alçak ve yalaklı olarak tasarlanmıştı. Çeşme yine aynı tarihte Topkapı Sarayı’nın Bâb-ı Hümâyun kapısı önünde Lale Devri'nin simgesi ve en rafine örneklerinden olduğu için, yalnızca bir su yapısı değil, aynı zamanda dönem ideolojisinin mimarlık üzerinden sembolik bir anlatımı olarak kabul edilen ve bu nedenle de Lale devrinin simgesi sayılan, Kayserili Mehmed Ağa tarafından yapılan ünlü Sultan III. Ahmed Çeşmesinin küçük, daha mütevazı ve sade olarak inşa edilmiş bir ikizi gibidir.

Sultan III. Ahmed Çeşmesi, 19. yüzyıl Avrupalı seyyahların ilgi odağında olmuş, kitaplarda bahsedilmiş, fazlaca gravürleri çizilmiş, tabloları yapılmış ve fotografları çekilmişti.

Sultan III. Ahmed Çeşmesi'nin muhtemelen en eski tarihli (1817) olan bu gravürü, III. Selim’in, imparatorluğun askeri ve savunma sistemini yenilemek ve modernize etmek amacıyla Fransa’dan davet ettiği mühendis, mimar, zanaatkâr ve sanatçılardan oluşan grubun arasında yer alarak İstanbul’a gelen, İstanbul'da kaldığı süre boyunca Lord Elgin, Thomas Hope, General Andréossy ve Edward Daniel Clarke gibi dönemin önde gelen Batılı gezginleri, diplomatları ve elçileri adına çizimler ve suluboyalar yapan Fransız mimar, ressam ve çizer Michel François Préaulx (1796-1827) tarafından çizilmişti. Avusturyalı hakkâk Benedikt Piringer tarafından bakır levhaya kazınmış, Fransız Kraliyet Muhafız Birliği'nde görevli olan ve bir dönem Fransa'nın İstanbul Büyükelçiliği'nde de bulunan topçu subayı ve yazar Charles de Pertusier'in (1779–1836) metin ciltleri 1815'te, taş/bakır baskı levhalardan oluşan atlas kısmı ise 1817'de basılan ve Paris'te yayınlanan "Atlas des promenades pittoresques dans Constantinole et sur les rives du Bosphore" (İstanbul ve Boğaziçi Kıyılarında Pitoresk Gezintiler Atlası) adlı eserinde "Vue de la fontaine de la côte de Scutari" (Üsküdar Çeşmesi ve Kıyısının Görünümü) adıyla yer almıştı.

Charles de Pertusier, Pitoresk Gezintiler Atlası'nın "Onaltıncı Gezinti" adını verdiği bölümünün 320. sayfasında, Üsküdar'la ilgili ilk izlenimlerini ve onda yarattığı duygulardan bahsetmişti;

"...Doğanın muhteşem ve güzelliğinden kaynaklanan bu tarifsiz zevkler arasında, Asya'da, Üsküdar kırsalında bulunan ve Türkler tarafından Bulgurlu olarak bilinen bu dağın zirvesinden görünen uçsuz bucaksız ufuk manzarası özel bir yere sahiptir. Bu manzara, Montagne de Géant*ın zirvesinin sunduğu manzaraya bir karşılık olmaya adaydır ve aynı güçle, duyarlılık sahibi olan herkes üzerinde parlak düşünceler uyandırır.

*Montagne de Géant, Fransızca tam adı Dent du Géant, (Devin Dişi) Fransa (Haute-Savoie) ve İtalya (Aosta Vadisi) sınırında, Alpler'in en yüksek kütlesi olan Mont Blanc masifinde yer alan, deniz seviyesinden 4.013 metre yükseklikte ve Alpler'deki 4.000 metrenin üzerindeki 82 ikonik zirveden biridir. Kendine has dik, kule benzeri granitten oluşan yapısıyla adeta bir dişi andırır.

Ayrıca, bana yeterince övülmemiş olduğunu şimdi anladığım bir zevki de tatmak istedim. Bu büyüleyici geziden yeni döndüm ve hâlâ oldukça büyülenmiş durumdayım. Gördüğüm nesnelerin çokluğu ve çeşitliliği tek bir karede toplanmıştı. Bunları geri vermekte şüphesiz büyük zorluk çekeceğim, ama yine de bunu üstleneceğim. İnsan, içini kemiren duyguyu dışa vurduğunda ancak yarı yarıya rahatlamış olur; çünkü zevk de acı gibi genişlemeye ihtiyaç duyar, ilki tam olarak hissedilmeyi, ikincisi ise hafifletilmeyi gerektirir..."

Charles de Pertusier, 326-328 sayfalar arasında da anlatmaya devam etmiş;

"...Üsküdar, hem yakından hem de uzaktan, özellikle Tophane'nin kirli, dar sokaklarından geçtikten sonra, büyüleyici bir görünüm sunuyor. Eğer heybetli binalarla dolu yarımada, eşsiz limanı ve bakışların neredeyse her seferinde geri döndüğü Sarayburnu olmasaydı, konumu seçilebilecek en şanslı yerlerden biri olarak kabul edilirdi...

(...) Görkemli yapısıyla değil, mimarisine işlenmiş yeşillikler ve zarafetiyle beğeni toplayan bir caminin avlularından ve mezarlıklarından geçtik: yeşillikler bazı binaları o kadar başarılı bir şekilde vurguluyor ve karşılığında onlardan öyle gerçek bir değer kazanıyor ki, incelik duygusuna sahip olan biri her ikisini de takdir etmemeyi başaramıyor.

Müslüman tapınaklarının büyüleyici görünümünün bir kısmı da bu hoş özelliğe borçludur. Su ve gölge, kullandıkları en incelikli süslemelerdir; ve ne kadar masum olsalar da, bu süslemeler gözü cezbetmede diğerlerinden daha güçlü bir rol oynar. Bu tür yapıların ilham vermeyi amaçladığı dini ruhta ruhu harekete geçirmek için daha iyi bir seçim yapabilirler miydi?... Oysa onlara bu rehberliği veren doğadır ve ülkemizdeki sanat uzun zamandır bunu tavsiye etse de kabul görmeyi başaramamıştır. (...) Bugün Üsküdar'ın bulunduğu ve tarihin en eski dönemlerinde Chrysopolis adıyla bu şehrin zaten yer aldığı burun, o zamanlar Bosporus veya Damalis* olarak adlandırılıyordu. O eski yüzyıllarda ve daha birçok yüzyılda, Atinalı Chares'in karısı Bos'un, kocası bir filonun başında Philip'e karşı şanlı bir şekilde savaşırken ölümün yarattığı mezarının üzerine dikilmiş heykeli orada duruyordu; böylece bu burun, Atinalı generallerden birinin zafer şarkıları ve acıklı ağıtlarıyla yankılanıyordu.

*Damalis: MÖ 4. yüzyılda Atina ordusunun en güçlü komutanlarından biri olarak görev yapan, MÖ 357-355 yılları arasında, Sakız (Chios), Rodos, İstanköy (Kos) ve Bizantion (İstanbul) adaları ile birleşerek, Atina'ya karşı isyan bayrağının açıldığı Müttefikler Savaşı'nda görev alıp, masraflarını karşılamak için Pers Satrabı II. Artabazos ile iş birliği yapan, Sigeion (Çanakkale/Troas bölgesi) üzerinde hâkimiyet kurup, burada kendi adına sikkeler bastıran, MÖ 338'de Makedonya Kralı II. Filip ve oğlu Büyük İskender'e karşı yapılan Chaeronea Savaşı'nda Atina kuvvetlerinin komutanları arasında yer alıp, bu savaşta ağır bir yenilgi yaşayan, daha sonra MÖ 334'te Büyük İskender Anadolu'ya geçtiğinde onu Sigeion'da karşılayan isimlerden, Atinalı Chares'in eşidir. Atinalı Chares’in ölen eşi Damalis adına Kız Kulesi'nin bulunduğu adacığın üzerine yaptırdığı anıt mezar nedeniyle o adacığın Damalis adını aldığı öne sürülür.

(...) Az önce anlattığımız dönemden çok önce, Agamemnon ve Chryseide'nin oğlu Chryses, Clytemnestra*nın takibinden kaçarak sığındığı bu kıyıda son nefesini verdi. Tarihe dalmak isteseydik, Chrysopolis'in şanlı adıyla ilişkilendirilen birçok başka anıyı da ortaya çıkarırdık; Ancak sınırlarımızı bilmeli ve her şeyden önemlisi, duyularımızın onları hatırlama gibi değerli yeteneğini korumak istiyorsak, zevkimizi muhafaza etmeliyiz..." diyerek Üsküdar hakkındaki fikirlerini paylaşmıştı.

*Clytemnestra: aslında Chryses ile evlilik dışı doğmuş baba bir kardeştir. Truva Savaşı'nın başlarında Akhalar'ın (Yunanlar), Apollon Tapınağı rahibi ve düşman belledikleri yaşlı rahip Chryses'in kızı Astynome'yi kaçırıp savaş ganimeti olarak Kral Agamemnon'a köle/cariye olarak vermiş, Agamemnon da kıza hayran kalınca ordunun önünde açıkça "Onu kendi karım Clytemnestra'dan daha çok beğeniyorum, onu evime götüreceğim" diyerek karısı Clytemnestra'yı aşağılamıştı. Ancak tanrı Apollon, Yunan ordusuna ölümcül bir veba salgını musallat edince, salgını durdurmak için Agamemnon sonunda kızı babasına geri vermek zorunda kalmış, babasının yanına dönen Astynome'nin hamile olduğu ortaya çıkmış, bir erkek çocuk dünyaya getirmiş ve o çocuğa da dedesinin adı olan Chryses adı verilmişti. Agamemnon'un meşru oğlu Clytemnestra da babasının kendisini ve annesini aldattığı bu kadınlardan nefret ettiği için Chryses'in peşine düşmüş ancak ona hiç ulaşamıştı. Ancak Clytemnestra babası Agamemnon'u öldürdükten sonra, onun diğer meşru çocukları Orestes ve Iphigenia, canlarını kurtarmaya çalışırken yolları tesadüfen Genç Chryses'in hüküm sürdüğü adaya düşmüş, onunla tanışmış, üvey de olsa kardeş olduklarını anlayıp, ittifak kurmuşlar ve düşmanlarını öldürmüşlerdi. Ardından da genç Chryses üvey kardeşleri ile birlikte babasının krallığı olan Miken'e geri dönmüştü.

William Henry Bartlett (1809-1854), Scutari’de Çeşme gravürü

Sultan III. Ahmed Çeşmesi'nin belki de en çok bilinen 1838 tarihli bu gravür, İngiliz seyyah ve yazar Julia Pardoe’nun "The Beauties of the Bosphorus" adlı eseri için William Henry Bartlett (1809-1854) tarafından çizilen ve Robert Wallis (1794-1878) tarafından çeliğe kazınarak basılan, "Scutari’de Çeşme" (Fountain at Scutari) başlıklı 19. yüzyıla ait bir gravürdür. Bu gravür sonraları çeşitli şekillerde kullanılmıştı.

Onlardan birisi de, Reşad Ekrem Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi'nin 7. Cildi, 3826-3900 sayfaları arasında, İstanbul Çeşmelerinin anlatıldığı bölümde yer alan ve ressam Sabiha Bozcalı'nın Türk uyarlamasıyla yeniden üretilen aşağıdaki çizimdir.

İstanbul Ansiklopedisi'nde Sabiha Bozcalı'nın çizimi.

19. yüzyılın en önemli belgesel nitelikli ressamlarından biri olan, Avusturyalı ressam Thomas Ender'in (1793–1875), İstanbul, Yunanistan ve Güney Rusya'yı kapsayan bir Doğu seyahati sırasında, 1837 yılında İstanbul'da Osmanlı başkentinin tarihi dokusunu, anıtsal meydanlarını ve günlük yaşamını fotoğrafa yakın bir doğrulukla kağıda aktardığı suluboya çalışmalarından "Üsküdar III. Ahmed Çeşmesi" tablosu.

Thomas Ender (1793–1875), Üsküdar III. Ahmed Çeşmesi, suluboya tablosu.

Viyana'da doğan Thomas Ender, ikiz kardeşi Johann Nepomuk Ender ile birlikte erken yaşta Viyana Güzel Sanatlar Akademisi'ne kabul edilmiş, burada dönemin ünlü manzara ve suluboya ustalarından dersler alarak açık hava ressamlığına yönelmişti. 1817 yılında peyzaj çalışmalarıyla İmparatorluk Altın Madalyası'nı (Büyük Ressamlık Ödülü) kazanmış, bu başarısı, dönemin güçlü Avusturya Başbakanı, Metternich-Winneburg-Beilstein Prensi, Klemens Wenzel Lothar von Metternich'in (1753-1859) dikkatini çekmiş ve Metternich sanatçının uzun yıllar boyunca en büyük hamisi olmuştu. 1817-18 yıllarında, Avusturya İmparatoru II. Franz'ın kızı Maria Leopoldina'nın Portekiz, Brezilya ve Algarve Birleşik Krallığı'nın veliaht prensi Dom Pedro ( Dom Pedro, 1822 yılında Brezilya'nın Portekiz'den bağımsızlığını ilan etmesiyle birlikte İmparator I. Pedro unvanını almış, Maria Leopoldina da Brezilya'nın ilk imparatoriçesi olmuştu) ile evlenmesi vesilesiyle düzenlenen büyük bilimsel sefere resmi ressam olarak katılmış, 1837'de de Arşidük Johann'ın saray ressamı unvanıyla, İstanbul, Yunanistan ve Güney Rusya'yı kapsayan bir Doğu seyahatine çıkmıştı. Bu gezilerinden döndükten sonra Viyana Güzel Sanatlar Akademisi'nde 1837-1851 yılları arasında Manzara Resmi Bölüm Başkanı ve Profesör olarak uzun yıllar ders vermişti. Sanatçının Doğu seyahatinde ürettiği orijinal suluboya ve çizimlerin çok büyük bir kısmı, tarihsel bütünlüğü korunarak Avusturya'daki devlet kurumlarına aktarılmış İstanbul manzaraları günümüzde ağırlıklı olarak Viyana'daki Albertina Müzesi (Grafik Koleksiyonu) Avusturya Ulusal Kütüphanesi ve Graz'daki Universalmuseum Joanneum gibi müze/devlet koleksiyonlarında muhafaza edilmektedir.

1830-1840 tarihleri arasında yapılan gravürlerde çatının üstünde tekne tonoz şeklinde bir üst örtü bulunmaktayken, daha sonraki dönemlerde, üst örtünün değişerek, çatının geniş saçaklı ahşap beşik çatı haline geldiği anlaşılmaktadır.

Bunlardan biri de, The Illustrated London News Dergisi*nin 18 Ağustos 1855 tarihli, Cilt XXVII, 757. Sayı, 212. sayfasında "Fountain of Sultan Valide, at Scutari" başlığıyla yer alan bir Sultan III. Ahmed Çeşmesi illüstrasyonudur.

*Resimli gazeteciliğin babası olarak kabul edilien, 8 Eylül 1860 tarihinde ABD Illinois'deki Michigan Gölü'nde Port Clinton kasabası açıklarında "Augusta" adlı bir uskunanın (schooner/iki direkli yelkenli tekne) çarpması sonucu batan ahşap gövdeli ve yandan çarklı "Paddle Steamer / PS Lady Elgin" buharlı gemisinde ölen, Britanyalı gazeteci ve siyasetçi Herbert Ingram (1811-1860) tarafından kurulan ve haftalık olarak yayımlanan, dünyanın ilk resimli haftalık haber dergisi "The Illustrated London News"un ilk sayısı 14 Mayıs 1842 Cumartesi günü yayımlanmıştı. Varlığını 1971'de daha seyrek bir yayın takvimine geçerek sürdüren dergi, 2003 yılında yayın hayatına son vermişti.

1863 tarihli başka bir gravürde de çeşme, kırma çatısıyla bugünkü haline benzemektedir. Bu gravürlerden çatının Abdülmecit döneminde (1839-1861) değişerek bugünkü şeklini aldığı düşünülebilir.

Leonardo de Mango (1843-1930), Sultan III. Ahmed Çeşmesi tablosu

İtalya'nın Bari yakınındaki Bisceglie kasabasında 1843'te doğan, Napoli Güzel Sanatlar Akademisi'nde resim eğitimi alan, 1883 yılında II. Abdülhamid döneminde 40 yaşında İstanbul'a yerleşen, Osmanlı ve Türk ressamı Leonardo de Mango'nun 1905 yılında yapmış olduğu Sultan III. Ahmed Çeşmesi tablosu. Ressam bu tablosunda çeşmenin, İstanbul'a geldiği 1880'lerdeki halini resmetmişti.

Leonardo de Mango İstanbul'da yaşadığı dönemde Mekteb-i Sanâyi-i Nefîse-i Şâhâne'nin yağlı boya bölümünü kurmuş ve bir süre orada ders vermişti. Okulun mimarlık bölümü hocası Alexander Vallaury ve İstanbul'da yayımlanan "Le Stamboul" gazetesinin yöneticisi Regis Delbeuf'ün girişimiyle, Fransız tüccar Bourdon'a ait bir pasaj olan Passage Oriental'de (Doğu Pasajı) 1901 yılında düzenlenen ve "Pera Sergileri" olarak anılan ilk resim ve heykel sergisini organize eden sanatçılar arasında yer alarak, 27 eseriyle sergide en çok eseri yer alan sanatçı olmuş, 1920'deki 36 sanatçının katıldığı sergide de yine 33 tablosuyla, 1903 yılında gerçekleştirilen son Pera sergisinde de 16 tablosuyla yer almıştı. 22 Ocak 1930'da vefatına kadar hem açık havada hem de Beyoğlu'ndaki atölyesinde resimler yaparak İstanbul'un farklı semtlerindeki gündelik yaşamı eserlerine yansıtmıştı.

Tablonun sağ alt köşesindeki imzasının yanında yer alan ithaf yazısında, Konstantinopolis'in o dönem İtalyancadaki yaygın kısaltması olan ve 1900'lü yılları işaret eden "Cospoli, 15 Agosto 1905" ibaresi okunabilmektedir. Tablo Türkiye'deki özel bir koleksiyondadır.

Dönemin kaynaklarına göre, çeşmenin genel tasarım planı ve taslağı bizzat mimariye meraklı olan Sultan III. Ahmed tarafından çizilmiş, Lale Devri'nin ünlü Hassa Başmimarı Kayserili Mehmed Ağa ise bu planı hayata geçirmişti. Bazı arşiv belgelerinde ve kaynaklarda ise yapımdan sorumlu kişi olarak Mimar Ahmet Ağa'nın adı geçmektedir. Sanat tarihçisi Semavi Eyice ve bazı uzmanlar, arşivlerde Kayserili Mehmed Ağa’nın adının kesin olarak sadece çeşmenin alem ve şebekelerinin altın yaldızla kaplanması işinde geçtiğini, ancak dönemin Hassa Başmimarı olduğu için tüm inşa sürecini onun yönettiğinin kabul edildiğini belirtir. Çeşmenin üzerindeki hatlar ve kitabeler dönemin ünlü şairleri Nedim, Şâkir ve Rahmî tarafından, deniz tarafına bakan ana kitabe ise bizzat Sultan III. Ahmed ve Damat İbrahim Paşa tarafından kaleme alınmıştı.

Çeşmenin denize bakan kuzeybatı cephesinde ise şairlerin değil, bizzat Sultan III. Ahmed’in kendi yazdığı mısralar bulunur. Sultan, usta bir hattattır ve bu cephedeki celî sülüs hatla yazılı tek satır halindeki beytin altında görülen girift, istifli imza, "Ahmed ibn-i Mehmed Hân" Sultan III. Ahmed’in bu kitâbenin hattatı olduğunu ispatlar.

"Dedi Hân Ahmed ile bile İbrâhîm târîhin

Suvardı ‘âlemi dest-i Muhammed'le cevâdullâh

Ahmed ibn-i Mehmed Hân"

(Sultan III. Ahmed ile İbrahim Paşa birlikte bu çeşmenin tarihini düştüler/yazdılar "Cömert Allah, Muhammed'in eliyle âlemi suya kardı/suladı")

Çeşmenin dört cephesinden üçünde dönemin usta şairleri Nedîm, Şâkir ve Kırımlı Mustafa Rahmî'nin her biri 18 mısradan (9 beyit) oluşan kasideleri yer alır ve her üç uzun kitabe de 3 sütuna 6 satır şeklinde hakkedilmiştir.

Lale Devri’nin en sembolik şairi olan Nedîm'in (1681-1730) şiiri,

çeşmenin Mihrimah Sultan Camii'ne bakan kuzeydoğu cephesinde yer alır;

Semiyy-i fahr-i mevcûdât Sultân Ahmed-i Gâzî

Şeh-i sâhib-me’âsir zıll-ı pâk-i Hazret-i Vehhâb

Emîn-i Yesrib ü Bathâ mu‘în-i millet-i beyzâ

Ebâ ‘an ced şeh-i dânâ hıdîv-i tâhirü’l-ensâb

O hakan-ı keremkârın bu ‘arz-ı Cennet-âsâda

Olup gufrân ile ümm-i safiyye-hasleti der-hvâb

Onun rûh-ı şerîfin hayr ile yâd eylemek kasdın

Derûn-ı pâkine ilhâm edince Hâlikü’l-esbâb

Vezîr-i a‘zam u Dâmâd İbrâhîm Paşa'nın

Gil-i kâmın hitâb-ı müstetâbıyla edip şâdâb

Şeref-âbâd'ı bünyâd eyledikten sonra emriyle

Bu ‘ayn-ı Zemzemin çün kıldı icrâsın ona işrâb

Bu mısra‘la Nedîmâ söyledi târîh-i itmâmın

Bu şehri mâ ile Sultân Ahmed eyledi sîrâb

1141

Bu manzume bugünkü nesir diline özetle şöyle çevirilebilir;

Birçok eserler sahibi, Vehhab olan Allah’ın temiz gölgesi Yesrib ve Batha’nın emini, temiz milletin yardımcısı, babadan dededen bilgiç temiz soylu hidiv bu keremli hakanın bu Cennet gibi yerde safiye hasletti atası gufran uykusuna daldı (öldü). Onun şerefli ruhunu hayır ile anmak için, sebeplerin yaratıcısı Allah, onun temiz kalbine ilham edince veziriazamı ve damadı İbrahim’i güzel hitabıyla sevindirerek Şerefâbâd’ı (sarayını) yaptıktan sonra yine emriyle bu zemzem pınarını merhumenin kabri toprağına ikram için Hak yolunda Üsküdar’a bu bol sulu çeşmeyi yaptı. O cihan hakanını Allah daima te’yid etsin. Ne işe azm ile başlarsa takdirin hükmü onu beğensin. Nedim bu mısra ile çeşmenin tarihini söyledi: Sultan Ahmed bu şehri suyuyla suladı.

Nedîm, bu şiirinde Sultan III. Ahmed’i göklere çıkarır. Padişahı dünyadaki tüm hükümdarlardan üstün, adaletin ve cömertliğin merkezi olarak tasvir eder. Çeşmeden akan suyun temizliği, berraklığı ve "âb-ı hayat" (ölümsüzlük suyu) gibi hayat verici oluşu lirik bir dille anlatılır. Nedîm, suyun Üsküdar halkına ve buradan gelip geçen yolculara sunduğu ferahlığı över. Şiir, ebced hesabıyla çeşmenin yapım tarihini veren sanatsal bir kapanışla biter.

Dönemin bir diğer önemli şairi olan Şâkir’in manzum eseri,

çeşmenin bugünkü Marmaray girişine doğru bakan güneybatı cephesinde yer alır;

Şehenşâh-ı hümâyûn-pâye Sultân Ahmed-i Gâzî

Kerâmettir olan sâdır o hakan-ı mü’eyyedden

O yektâ zıll-ı Hak kim bir nefes haktan ‘udûl etmez

Eder kesb-i safâ icrâ-yı ahkâm-ı Muhammed'den

Vücûd-ı enveri kim matla‘-ı mihr-i sa‘âdettir

Olur ma‘nâ-yı şevket zâhir ol şeh-beyt-i müfredden

Vücûda gelmemiştir ‘öşr-i mi‘şâr-ı fütûhâtı

Ki ‘âcizdir kalem âsâr-ı ‘âlî-şânını ‘adden

Şeref-âbâd'ı bünyâd eyledikte ‘izz ü devletle

Ona bir su bulundu kim nişândır ‘ömr-i sermedden

Vezîr-i a‘zam İbrâhîm Paşa'ya edip fermân

Olunca yümn-ile me’mûr o şâhenşâh-ı es‘adden

Bu şehre çeşme bünyâd eyleyip cümle ahâlîsi

Hayât-ı tâze buldu re’fet-i hakan-ı emcedden

Hemîşe dest-i cûdun maksem-i erzâk edip Mevlâ

Vücûd-ı kâmilin âsûde kılsın dîde-i bedden

Tamâm oldukta ‘atşâna dedi târîhini Şâkir

Gel iç mâ-i hayâtı çeşme-i Sultân Ahmed'den

Bu manzume bugünkü nesir diline özetle şöyle çevirilebilir;

Hümâyûn pâyeli Sultan Ahmed gaziden, o Allah tarafından te’yid edilen hakandan sadır olan şeyler hep keramettir. O Allah’ın eşsiz gölgesi; haktan, adaletten bir nefes geri kalmaz. Hazret-i Muhammed’in hükümlerini yerine getirmekten safa duyar. Onun nurlu vücudu saadet güneşinin doğduğu yerdir. Onun her şeyinde şevket mânâsı pek açık görülür. Kalem onun yüce ve şanlı işlerini saymaktan aciz kalır. İzzetle, devletle Şerefâbâd’ı yaptırınca ona hayat suyundan nişan verir bir su buldu. Sadrazam İbrahim Paşa onun emriyle şereflenince bu şehre çeşme yaptı. Bütün halk bu çeşmeden taze hayat buldular. Allah her vakit padişahın cömert elini rızıkların taksim edildiği yer yapsın. Çeşme tamam olunca Şakir susuzlara tarihini şöyle dedi: Sultan Ahmed çeşmesinden hayat suyunu gelin için!

Şâkir bu şiirinde, çeşmenin yapılmasına öncülük eden ve fikir babası olan Sadrazam Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa'nın devlet idaresindeki başarısını ve cömertliğini ön plana çıkarır. İstanbul’un su yollarının imar edilmesi, Üsküdar’ın bu anıtsal çeşmeyle nasıl güzelleştiği ve bu hayır işinin İslam dünyasındaki kıymeti anlatılır. Çeşmenin mimari zarafeti taş üzerinden övülür.

Kırımlı Mustafa Rahmî Efendi’ye (?-1752) ait olan 9 beyitlik manzume ise

Çeşmenin Doğancılar Yokuşu’na doğru bakan güneydoğu cephesindedir;

Âb-ı rûy-ı saltanat Hân Ahmed-i Gâzî k'onun

Dâ’imâ icrâ-yı şer‘-i Ahmedîdir hem-demi

Mazhar-ı te’yîd edip Hak ona âsân eyledi

Gayra müşkilter olan her emr-i sa‘b u mu‘zamı

Bu kerâmet kutb-ı âfâk olduğun isbât eder

Buldu İbrâhîm Paşa gibi sadr-ı efhamı

Râhat ile kesb-i şevk ü ihtiyât etmek içün

İhtirâ‘ etti Şeref-âbâd-ı şâh-ı ‘âlemi

Nâmın almış bir güherdir suyunu bulsun deyü

Su yerine bezl ü îsâr etti bî-hadd dirhemi

Çeşme bünyâd etmeği îmâ vü işrâb eyleyip

Kıldı me’mûr âsaf-ı deryâ-nevâl-i ekremi

Öyle dil-cû çeşmesâr-ı bî-bedel yaptırdı kim

Oldu her bir lûlesi âb-ı hayât'ın maksemi

Sa‘yini hüsn-i kabûle eyleyip Mevlâ karîn

Hıfz ede dâ’im hatâlardan o şâh-ı efhamı

Şâkirâ Rahmî içip âbın dedi târîhini

Hükm-i Sultân Ahmed icrâ etti el-hak Zemzem'i

1141

Bu manzume bugünkü nesir diline özetle şöyle çevirilebilir;

Saltanatın yüzsuyu Han Ahmed Gazi, daima Şeriatı icra etmeyi Allah ona kolay bir iş yaptı. Bu, onun zamanın kutbu olduğunu işaret eder. Rahatla iş görmek için İbrahim Paşa gibi fehâmetli bir sadrazamı buldu. Padişahın Şerefâbâd Kasrı’nı yaptı. Bu bir cevher gibi kasır adına layık olmak için su gibi altın ve gümüşle harçlayarak padişahın emriyle bu çeşmeyi yaptı. Padişah öyle eşsiz bir çeşme yaptı ki; her lülesi sanki âb-ı hayatın bir maksimi oldu. Allah onun sa’yini kabulüne yakın kıldı. Allah o padişahı daima hatalardan saklasın. Rahmî şükrederek suyunu içip şu tarihi söyledi: Sultan Ahmed’in emri zemzem suyunu akıttı 1141.

Kırımlı Mustafa Rahmî Efendi, çeşmenin inşasıyla Üsküdar sahiline gelen büyük bereketi, suyun insan hayatındaki kutsallığını ve bu eserin asırlar boyunca kalıcı bir sadaka-i cariye (kesintisiz hayır) olacağına değinir.

Bazı kaynaklar çeşmenin meydandaki trafiği rahatlatmak amacıyla özgün konumundan sökülerek yaklaşık 10-15 metre kadar geriye, Mihrimah Sultan Camii yönüne doğru taşındığını belirtir. Yine o kaynaklara göre;

"...çeşme, 1959 yılı öncesinde bugünkü gibi meydanın çok iç kısımlarında değil, doğrudan Boğaz sularının ve dalgalarının vurduğu kıyı şeridinin tam üzerinde konumlanmıştı. İstanbul'un Avrupa yakasından (Eminönü/Karaköy) kayık veya vapurla Üsküdar'a gelen yolcular, iskelede karaya ayak basar basmaz tam karşılarında bu anıtsal çeşmeyi görürdü. Yolcuların ve denizcilerin su ihtiyacını ilk anda karşılaması amacıyla çeşme tam iskele çıkışına konumlandırılmıştı. Ayrıca eski fotoğraflarda çeşme ile Mihrimah Sultan Camii arasında geniş bir meydan boşluğu bulunuyordu. 1959'da İskele Meydanı genişletilip, Üsküdar-Paşalimanı arasında sahil yolu için deniz doldurulup önünden geniş bir asfalt cadde geçirilince, çeşme caddenin ortasında kalmıştı. Trafik akışını engellememesi adına çeşme geriye doğru çekilmiş ve Mihrimah Sultan Camii'nin merdivenlerine ve dış avlu sınırına oldukça yaklaştırılmıştı. 1959 yılındaki dolgu ve asfaltlama çalışmaları sırasında üstelik Üsküdar İskele Meydanı'nın zemin seviyesi (kotu) yapay olarak yükseltilmiş, çeşme yeni yerine taşınırken bu zemin yükselmesine adapte edilerek yükseltilmiş, ancak orijinal konumundaki çevre mermer platformu ve basamak düzeni bu taşınma ve zemin yükseltisi sırasında kısmen değişikliğe uğramıştı."

Aslında, Üsküdar'da tarihi eserlerin yıkımına çok önceleri başlanmış, bu yıkımlar öyle sanıldığı gibi Cumhuriyet sonrası dönemde ya da Menderes ve DP iktidarı sırasındaki yıkımlarından çok önceleri başlamış, Osmanlı'nın son döneminde...

Daha önce de belittiğim gibi, Sultan III. Ahmed Meydan Çeşmesi'nin üstünde geniş saçaklı ahşap bir kırma çatı vardır. Ancak, XIX. yüzyılda yapılan gravürlerde bu çatının ortasının bir fener olduğu ve saçak kenarlarının da işlemeli olduğu görülür. Daha sonraki yıllarda bu iki kademeli fenerli çatı bozulmuş ve sade bir çatı yapılmış saçak kenarları da düz bırakılmıştı. Çeşme 1932’de bir tamir görmüş, ancak meydanın 1943-1945’te yapılan düzenlemeler sırasında çukurda kalması üzerine, Sular İdaresi 1955’te bütün dış kaplamalarını söküp, gövdeyi oluşturan kâgir duvarları 150 cm. yükseltildikten sonra sökülen cephe unsurlarını yeniden yerleştirmiş, ahşap çatısı ise hiç dokunulmadan olduğu gibi yukarı kaldırılmıştı.

III. Ahmed Çeşmesi, 1728 yılında yapıldığında tam olarak deniz kıyısında, dalgaların kıyıyı yaladığı bir noktada inşa edilmişti. İskeleden karaya ayak basan yolcular hemen bu çeşmeden su içebiliyordu. 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında Üsküdar sahiline yeni rıhtımlar yapılmış ve deniz doldurularak meydan genişletilmişti. Doğal olarak da deniz doldurulurken, çeşmenin bulunduğu alanın taban kotu, deniz seviyesinden ve rıhtımdan yüksek olmak zorunda kalmış. bu yüzden yapılan dolgular çeşmenin çevresini kademeli olarak yükseltmişti. III. Ahmed Meydan Çeşmesi, 1943 Üsküdar Meydanı Tevsi ve Tanzim Planı planından önce, daha 1930'larda, bu dolgular yüzünden musluk ve yalak seviyesine kadar toprağa gömülmüş, etrafına basamaklar yapılarak aşağı inilen bir çukura dönüşmüştü.

İbrahim Hakkı Konyalı, III. Ahmed Meydan Çeşmesi'nin yerinin değiştirilmesi konusunda da şunları yazmıştı:

"Bu çeşme denizin kenarında idi. Şehircilik mütehassısı Mösyö Prost’a Belediye tarafından bu çeşmenin yerinin değiştirilmesi teklif edilmişti. Bilirkişi olarak ben seçilmiştim. Bunun yapılamayacağını söylemiştim. Bu teklifim iyi karşılanmıştı. Sonra meydan açılırken çeşme ve hazinesi (hazne) sökülerek bugünkü yerine getirildi. Çeşme çok bakımsızdı. Mermer yalakları, selsebillerin sulukları kırılmıştı. Suyu kesilmişti. Geri çekme işi yapılırken bunlar tamir edilmiştir. Ama hazinesine eski sağlamlığı verilememişti."

1932-1933 Döneminde yapılan bu taşıma sırasında, III. Ahmed Çeşmesi'nin ahşap çatısı sökülerek tamir edilmiş ancak bu süreçte çatı yüksekliği değiştirilerek orijinal mimari formunda bazı estetik kayıplar yaşanmıştı.

© Duke Üniversitesi Dijital Koleksiyonları.

1943 yılındaki Üsküdar Meydanı Tevsi ve Tanzim Planı, sahilden daha içeride, Sultantepe’nin yamacına doğru yüksek ve eğimli bir arazide yer Mihrimah Sultan Medresesi'ni iyice havada bırakırken; tam aksine sahildeki dolgular ve deniz seviyesine göre ayarlanan rıhtım yüksekliği, kıyı hattında yani meydanın en alçak noktasında olan III. Ahmed Meydan Çeşmesi'nin taban seviyesinin çok üzerinde kalmıştı.

1943 Üsküdar Meydanı Tevsi ve Tanzim Planı, meydandaki trafiği rahatlatmak ve yolları açmak için bazı yerlerde kot düşürse de, kıyı dolgularından dolayı çeşmenin etrafında oluşan devasa yapay yığılmayı ve çukurluğu tamamen ortadan kaldıramamış, aksine yeni açılan yollar ve meydan düzenlemesi çeşmenin çukurda tek başına izole kalmasına yol açmıştı.

Tüm bu süreçlerin sonunda çeşme işlevini yitirecek kadar toprağa saplandığı için, 1955 yılında Azapkapı'daki Sabiha Sultan Çeşmesi'nin onarımından sonra İstanbul Vali ve Belediye Başkanı Ord. Prof. Dr. Fahreddin Kerim Gökay ve Şehir Meclisi'nin verdiği tahsisat ile İstanbul Belediyesi Sular İdaresi Müdürlüğü radikal bir kararla Üsküdar III. Ahmed Çeşmesi'nin de restorasyonunu ve yükseltilmesini gerçekleştirmişti. Çeşmenin bütün dış mermer kaplamaları ve blokları tek tek numaralandırılarak sökülmüş, iç kagir gövdesi 1,45 metre kadar yukarıya doğru örülmüş ve mermerler yeni koda göre tekrar giydirilmişti. Bugün çeşmenin altında gördüğümüz, orijinalinde olmayan mermer podyum, o dönemde çeşmeyi kurtarmak için sonradan eklenmişti.

Yüksek Mühendis Naci Yüngül, 1955 yılında kontrol mühendisi Macit Işık tarafından yürütülen III. Ahmed Çeşmesi'nin yükseltilmesi ve onarılması inşaatının tarihçesini yazdığı "Üsküdar Üçüncü Sultan Ahmet Çeşmesi" başlıklı kitapcıkta şöyle anlatmıştı:

"Mimarlık, hattatlık ve şiir san'atları ile tarih bakımından taşıdığı büyük önemi belirtmeğe çalıştığımız bu çeşmenin Bartlett tarafından çizilmiş resminden de anlaşılacağı üzere; evvelce deniz seviyesinden pek az yüksek olan iskele meydanı ortasında etrafa håkim bulunmasına mukabil, sonradan rıhtımın inşası sebebiyle meydanın zemini yükseldiğinden bu güzel yapı çukurda kalmış ve dış görünüşü eski tesirini kısmen kaybetmiştir. Çeşmenin yükseltilmesine bu değerli åbidenin daha gösterişli bir hale gelmesini temin bakımından lüzum görülmüş ve Cumhurreisimiz Sayın Celal Bayar'ın bir işareti üzerine Sular İdaresi tarafından çeşmenin eski seviyesine nazaran 1 metre 45 santim yükseltilmesi işi şu suretle tahakkuk ettirilmiş bulunmaktadır: Çeşmenin moloz kårgirden mamûl duvarları 1 metre 45 santim kadar yukarıya doğru terfi edilmiş, mermer kaplama ve yalaklar sökülerek 1 metre 45 santim yukarıya yerleştirilmiş, çatı da krikolarla aynı miktarda yükseltilmiştir. Evvelce mevcut bulunmayan mermerden bir seki ve iki basamaklı mermerden bir merdiven, çeşmeyi çepçevre kuşatacak şekilde inşa edilmiş, ayrıca temiz ve kullanılmış sulara mahsus ayni mecralar vücuda getirilmiştir. Bundan maada zamanla harap olan ve öteden beri kırık bulunan birçok taşlar, sütunçe parçaları ve külahları mevcutlarına aynen benzetilmek suretiyle yeniden yontturulup yerlerine konulmuştur. Bu bakımdan çeşmenin yükseltilmesi işi bu iki yüz yirmi üç senelik milli Abidenin esaslı surette onarılmasına da imkan vermiştir.

Birinci keşif bedeli 92304 lira 81 kuruştan ibaret bulunan bu önemli işlerin tahakkukunda hizmetleri geçmiş olan idare åmirleri ile san'at ve fen adamları hepimizin takdir ve tebrikine lâyıktırlar."

Ağustos 1955

Yüksek Mühendis Naci Yüngül

19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında popüler olan Oryantalizm akımının temsilcilerinden,
eserlerinde genellikle İstanbul (Konstantiniyye) ve çevre bölgelerdeki sokak satıcılarını, pazar yerlerini,
çeşme başlarını ve günlük hareketliliği canlı renklerle ve mimari detaylarla resmeden, Avusturyalı oryantalist ressam Robert Gillar (1867–1914) tarafından yapılmış; ekmek satıcısının da yer aldığı geleneksel bir Osmanlı çarşı sahnesini tasviri. “A Bread Merchant before an Ottoman Fountain, Constantinople” (İstanbul'da Bir Osmanlı Çeşmesi Önündeki Ekmek Satıcısı) isimli, 78.7 X 127 cm boyutlarında, sağ alt köşesi imzalı, tuval üzerine yağlı boya tablo, Christie's New York Müzayede Evi tarafından 19 Nisan 2006'da düzenlenen "Orientalist Art" açık artırmasında, 24.000 USD bedelle alıcı bularak, özel bir koleksiyoncu tarafından satın alınmış
ve sanatçının müzayede rekoru kıran en yüksek fiyatlı eseri olmuştu.

Çeşme önünde seyyar satıcılar, 1905

Çeşme önünde Karpuz sergisi

Julia Pardoe, 1839'da yazdığı "Les Beautés du Bosphore" (Boğaziçi'nin Güzellikleri) adlı kitabında, ressam William Henry Bartlett'in o güzel gravürünü de ilave ederek III. Ahmed Çeşmesi'nden şöyle bahsetmişti:

"Üsküdar sahilindeki yemiş pazarının (meyvahoş olacak) ortasında üslûbu sâde fakat pek cazip bir çeşme bulunmaktadır. Bulgurlu sırtlarından gelen bol ve tatlı bir suyu olduğu halde Türkler sebebi anlaşılmayan garib bir zihniyetle en kurak mevsimlerde bile karşı tarafın sakinlerinin istifade etmesine tahammül etmemektedirler. Suyun pek kıt olduğu 1836 senesinde Boğazın yukarılarında bulunan köylerden büyük zahmet ve teehhürle su taşındığı halde, Üsküdar çeşmesinin oluk oluk akan sularını Boğaza karışmaya terk etmişlerdir."

Naci Yüngül kitapcıkta Julia Pardoe'nin bu eleştirel sözlerine karşılık olarak bir açıklama notu düşmüştü:

"... İngiliz muharririnin müşahedesi doğru ise de onun bilmediği bir cihet vardır ki, bu hale bir mâna vermesine engel olmaktadır. İbrahim Paşa suyu ile beslenen diğer çeşmeler gibi Haremin şerifiyne vakfedilmiş olan Üsküdar çeşmesinin vakfiye şartları mucibince saka gediği (sakaların belirli bir çeşmeden su alıp satabilme yetkisi veya imtiyazı) olmaması, buradan su taşımak isteyecek sakaların hareketine mâni olmakta ve ve hakka ve vakfa hürmet edilen o devirde böyle bir kaidenin ihlâli padişahın bile hukukundan hariç kalmaktadır. Çeşmeye tahsis edilen bol su ise, Sular İdaresindeki eski kayıtlara nazaran 3 masura* yani günde 20 metre mik'ap kadardı."

*1 masura, dakikada yaklaşık 4,5 litre (günde yaklaşık 6,48 metreküp) su akışına denk gelir.

Ölçüm yapılırken temel alınan referanslardan biri, bir çocuğun serçe parmağı büyüklüğüdür.

III. Ahmed Çeşmesi son olarak İBB Miras ve İSKİ tarafından 2022 yılında, uzun yıllar bakımsız kalan ve suyu kesilen tarihi meydan çeşmesi, kapsamlı bir restorasyon projesine alınmıştı. Zamanla yıpranan mermer yüzeyler, mukarnaslar ve taş bezemeler mikrokumlama yöntemleriyle zarar verilmeden temizlenmiş, Şair Nedim, Rahmî ve Şâkir'e ait olan tarihi kitabeler temizlenerek üzerindeki hat yazıları varaklama yöntemiyle belirginleştirilmişti. İSKİ tarafından yürütülen altyapı çalışmasıyla çeşmeye yeniden temiz su hattı çekilmiş ve 3 Şubat 2022'de yapılan bir açılışla, III. Ahmed Çeşmesi'nin 8 musluğundan da yeniden su akması sağlanmıştı...

III. Ahmed Meydan Çeşmesi'nin suyu Merdivenköy civarında Kayışdağı eteğindeki, Karaman Çiftliği, Sazlıdere mevkiinde 3 kaynağı birleştirilip, yoldan katmalar da alan Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa Su Yolu (1141 H.-1728 Μ.) olarak adlandırılan kanalla Şemsi Paşa ile Rumî Mehmed Paşa Cami arasındaki sahilde yer alan Şerefâbâd Kasrı’na verilmiş, ayrıca daha başka birçok çeşmenin de beslenmesi sağlanmıştı.

18 metre uzunluğunda 30 cm enindeki, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa Su Yolu Haritası'nı bu parçalarında soldan sağa doğru izlediğimizde, ilk resimde Doğancılar'daki Maksem'i ve ondan çıkan üç su yolunu görebiliyoruz; daha sonraki iki resimde de su dağıtım şebekesi'nin Şerefâbâd Kasrı'na kadar olan kısmı,
su yolunun üzerindeki çeşmeleri, havuz ve maslak gibi, su ile ilgili diğer yapıları görebiliyoruz.

Şerefâbâd Kasrı

Yeri gelmişken III. Ahmed Çeşmesi'nin suyunu sağlayan, Sadrazam Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa ve eşi III. Ahmed'in kızı Fatma Sultan tarafından yaptırılan bu büyük su projesinden ve haritasından da bahsetmek gerekir. Sultan III. Ahmed için neredeyse yeniden inşa edilen Şerefâbâd kasrı için su getirildiğinde yapılan bu harita, su yolunun uğradığı yerleri, kemerleri, maslak ve muslukları, çeşme ve şadırvanları, ızgara ve katmaları adları ile gösterir, bir tomar halindedir ve 18 metre uzunluğunda 30 cm enindedir. Bu su yolunun yapımına 1718 yılında başlanmış ve 1728’de son şeklini almıştı. Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa su yolu hakkında çizilen 1166 (1753) tarihli bu su yolu haritasının aslı, halen Türk-İslâm Eserleri Müzesi’nde (nr. 3336) ile muhafaza edilmektedir. Tarih ve şehircilik bakımından çok önemli bir vesika olan ve bugün ne kendisinden, ne yerinden hiç bir iz kalmayan Şerefâbâd ve Kavak kasırlarının da bu sulu boya ile yapılmış haritada krokilerinin olması onun değerini daha da arttırmaktadır.

Doğancılar, Şerefâbâd Kasrı Maksemi:

Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa isâle hattı, Şerefâbâd Kasrı’ndan sonra şehirde yirmibeş çeşmeye de su vermişti. Bu su yolu üzerindeki yirmibeş çeşmeden Tevkiî Ali Paşa ile Hacı (Koca) Beşir Ağa dışındaki yirmiüç çeşme ya kendisinin veya Sultan III. Ahmed ile akrabalığı bulunan kişilere aitti. Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa su yolunun isâle hattı 14.600 metre, debisi 6 lüle (312 m³/gün), vakıf defterine göre ise 8 lüle 5 masuraydı (448,5 m³/gün). Su yolunun başından sonuna kadar elliden fazla maslak (havuz/su haznesi) yapılmış ve her maslağın arasına (440) arşın fasıla verilmişti. Her fasılaya (1100) künk döşenmişti. Buna göre suyun ana yolu için tahminen 484,000 künk sarfedilmişti.

Daha önceleri bazı bahçelerdeki kaynaklardan alınma sularla Üsküdar'da çeşmeler yaptırılmış olsa da bunların ihtiyaca kâfi gelmediğini gören Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa Şerefâbâd’ı yaptırırken bir yandan da Merdivenköy civarında Kayışdağı eteğindeki, Karaman Çiftliği ile Sazlıdere mevkiindeki kaynaklardan aldığı üç kaynağı birleştirerek, yollarda üç katma daha ilave ettirerek suyun miktarı arttırmış ve kalın toprak künklerle Üsküdar'a ve Şerefabad Kasrı’na indirmişti.

Toplanan bu sular, "kubbe" adı verilen üstü kubbeli bir toplama odasında birikir, sonra; kireç ocakları, Taşlıdere, Küçük Çamlıca, Semerci bağı, Seyitahmet ve Karlık bayırı yolunu takip ederek yer yer künkler ve yer yer de galeri şeklindeki kanallarla Doğancılar'da halen ayakta olan makseme ulaşırdı.

Sadrazam Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa tarafından, Şerefabad Kasrı’nın suyunu temin etmesi amacıyla 1728-1729 yıllarında Kayserili Mimar Mehmet Ağa’ya bir sıra kesme mermer ve iki sıra tuğla hatıllı olarak inşa ettirilen Şerefâbâd Kasrı Maksemi, sekiz köşeli prizmatik bir şekildedir ve üzeri kurşun kaplı bir kubbe ile örtülüdür. Maksemin içinde, gelen suyun toplandığı bir hücre ile, giden suyun borulara taksim edildiği üç lüleden müteşekkil küçük bir taksimat sandığı mevcuttu.

Maksem'den sonra ayrılan üç kol bir çok çeşme ve binalara su dağıtırdı. Yüksek Mühendis Naci Yüngül maksemden dağılan suların miktarını şu şekilde anlatmıştı:

"...İstanbul Sular İdaresinde mevcut eski kayıtlara göre 1890 senesinde yapılan bir anket neticesinde İbrahim Paşa suları veriminin 55 masura olduğu; bu mikdarın 40 masuralık en büyük kısmının çeşmelere ve geri kalan 15 masurasının ashab-ı miyaha (su hakkı bulunanlara) tahsis edildiği anlaşılmaktadır. Top yekûn günde 357 buçuk metre küp eden bu mikdar su İbrahim Paşa tarafından 1728 tarihinde akıtılan mikdara ilâveten sonraları başka kimseler tarafından mecraya katılan suları da ihtiva etmektedir."

Reşad Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, 9. Cilt, DIŞ-ERİ, Sf. 4645'de;

Doğancılar Maksemi'ni şöyle anlatır.

"Onsekizinci yüz yılın ilk yarısında yapılmışdır; Üsküdar çeşmelerinden önemli bir kısmını besleyen (Sultan III. Ahmed'in kızı) Fatma Sultan-İbrahim Paşa su yolunun Doğancılar'da üç kola ayrıldığı taksim mahallidir. Bu maksem Üsküdar'ın diğer tarihi sularının şebekeleri üzerinde benzeri bulunmayan türk su tevzi sistemine ait güzel bir yapıdır. Doğancılar parkının karşısında, açık türbe sokağının başında, Doğancılar camiinin karşı tarafındadır. Maksem ilk bakışta bir türbeyi andırır. Üstü kurşun kaplı, yarım küre kubbeli, hafif saçak çıkıntılı, araları tuğla ve taş örme, sekiz köşeli, takriben 4-4,5 metre yüksekliğindedir. Sekiz yüzünden birinde küçük bir kapusu vardır. Sekiz beyitlik kitâbesi, her yüzünde bir beyit olmak üzere ve saçağına yakın bir yere bu sekiz cebheli binaya fırdolayı konmuşdur; metni asrın büyük şairi Nedim'indir." diye yazar.

Doğancılar Maksemi üzerindeki Nedim'in kitabesi şöyledir:

Şeh-i Dârâ-haşem şevketlü Sultan Ahmed-i Gaazi

Ki dest-i lütfu hemçün ebr-i nisan feyz-bahşadır

(Maiyeti ve görkemi efsanevi İran hükümdarı Dârâ kadar büyük olan, cömertlik ve lütfu ise nisan yağmuru gibi bereket dağıtan Gazi Sultan Ahmed Han)

Cihan-bân-ı muzaffer şehriyâr-ı mâ'delet güster

Ki dâim himmeti masrüf-i terfih-i berâyâdır

(Dünyayı koruyan, zaferler kazanmış ve adaleti yayan öyle bir hükümdardır ki, onun bütün çabası ve gayreti her zaman halkın rahatı ve huzuru içindir)

Kilan ol şehriyârın devlet ü ikbâlini te'yid

Vezir-i a'zam-ı Dâmad İbrahim Paşadır

(O hükümdarın devletini ve bahtını (gücünü ve talihini) sağlamlaştıran kişi,

Başvezir Damat İbrahim Paşa'dır.)

Kemâl-i cûd ü ihsânına ol sadr-ı kerem-kârın

Delil-i rûşen ü makbül bu ab-ı musafladır

O cömert ve ikram sahibi devlet büyüğünün) cömertliğinin ve iyiliğinin olgunluğuna, apaçık ve kabul görmüş delil, işte bu tertemiz, saf sudur.)

Şerefâbâd içindir aslı amma kim bu maksemden

Bu şehri Üsküdar-a dahi külli hisse peydadır

(Bu su makseminin asıl yapılış amacı Şerefâbâd Kasrı içindir;

fakat bu şehre, yani Üsküdar'a da ondan büyük bir pay ayrılmıştır.)

Hele hakka şehriyâr-ı cihân-ü sadr-ı zişana

Bu cârî hayr-i pâk-ü bi bedel tevfik-i Mevlâdır

Hüdâ ikisinin de ömr ü ikbalin kıla efzun Ki dest-i re'fet ü ihsanları eltâfa mecrâdır

(Doğrusu, cihanın hükümdarı ve şanlı sadrazam için bu eşsiz ve tertemiz hayır eserinin akıp gitmesi, Allah'ın bir lütfudur ve onun yardımının bir sonucudur.)

Nedimâ âb-ı cârîsın görünce söyledi tarih

"Bu maksem vâye-mehd-i cûd-i İbrahim Paşa'dır"

(Nedim, akarsuyunu görünce tarihini söyledi: Bu su taksim merkezi, İbrahim Paşa’nın cömertliğinin beşiğidir.)

1141 (M. 1728-1729)

Tarihçi ve yazar Mehmet Nermi Haskan'a göre;

"Sonuncu mısra ebced hesabına göre 1144 tarihini verir; sondan bir önceki mısrada 'âb-ı cârî' şifresi, âb hecesinin 3 sayısının son mısranın toplamından çıkarılacağını işaret ettiği için, tarih kasîdesinin altında kazınmış olan 1144-3=1141 sayısının doğru olduğu; bu yüzden Doğancılar Maksemi'nin de, III. Ahmed Çeşmesi ile aynı zamanda (hicrî 1141, milâdî 1728-1729) yapıldığı anlaşılmış olur."

Maksem'den itibaren üç kola ayrılan su Üsküdar içindeki farklı çeşmelere dağılıyordu. Bu çeşmelerden 24 tanesinin mevkii ve bânilerinin isimleri Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'nin ilk müdürlerinden, kültür tarihçisi Konya doğumlu Hamdizâde Abdülkadir Erdoğan'ın (1877-1944) Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi’nin 139-143. sayfalarında 1940 yılında yayımlanan,

“Üsküdar Su Yolu Haritası” adlı makalesinde açıklanmıştı;

"...Soldan birinci kolda (10): Hasan Ağa mahallesinde, İbrahim Paşa Çeşmesi; Hayrettin mahallesinde, Osman Efendi Camii yanında, İbrahim Paşazade Mehmet Paşa Çeşmesi; Atpazarı Kapısında, Darüsaade Ağası Hacı (Koca) Beşir Ağa Çeşmesi; Atpazarı içinde, Sulu Han karşısında Merhum Fatma Sultan Çeşmesi; Debbağlar mahallesinde, Şehzade Abdülhamit Çeşmesi; Bulgurlu mahallesinde, Şehzade Numan Çeşmesi; Bulgurlu Mescidi karşısında, Esma Sultan Çeşmesi; Tembeller mahallesinde, Üçüncü Ahmedin oğullarından Sultan Mustafa ve Süleyman Vâlidesi Çeşmesi; Süleyman Ağa mahallesinde Şeyh Camii yanında, Üçüncü Kadın Çeşmesi; Bülbülderesi nihayetinde, Hatice Sultan Çeşmesi.

Soldan ikinci kolda (9): Sinan Paşa mahallesinde, Merhum Kaptan Mustafa Paşa Çeşmesi Bu zat Kaymak Mustafa Paşadır. İbrahim Paşanın ikinci damadı ve Merzifonî Kara Mustafa Paşanın torunudur. Merzifonînin Divanyolundaki medresesi mezarlığına gömülmüştür. Mezar taşındaki ölüm tarihi (1143) tür); Hamza Fakih mahallesinde, Şehzade Seyfüddin Vâlidesi Çeşmesi; Gülfem Hatun mahallesinde, Sultan Mustafa Çeşmesi (Kanunî Süleymanın harem cariyelerinde Gülfem Kadın’ın bu mahalde bir camii vardır, Ona izafetle bu adı almıştır). Aziz Mahmut Efendi Tekkesi yanında, Kethüda Mehmet Efendi Çeşmesi; Kefçe mahallesinde Halil Paşanın Türbesi yanında, Şehzade Bayazıt Çeşmesi; Davutpaşa mahallesinde cadde üzerinde, İbrahim Paşa Çeşmesi; Tembeller mahallesinde Kireçhane karşısında, Sultan Mehmet Velidesi Çeşmesi; Süleyman Ağa camii karşısında kulluk yanında; İbrahim Paşa Çeşmesi; büyük iskelede Sultan Ahmet Çeşmesi.

Soldan üçüncü kolda (5): Mirahur Camii karşısında, Başkadın Çeşmesi; Eski hamam yanında Mehmet Paşa mahallesinde, İbrahim Paşa Çeşmesi; Hamza Fakih mahallesinde, Şehzade Abdülhamit Çeşmesi, Şehzade Süleyman Çeşmesi; Şemsipaşa civarında Şehzade Mehmet Çeşmesi..."

Kitabelerinden anlaşıldığı kadarıyla bu çeşmelerin çoğunluğu 1141 ve geri kalan küçük bir kısmı ise 1142 hicrî tarihinde inşa edilmişti. Bu 24 çeşmeden 6 tanesi Sultan III. Ahmet'in 5 şehzadesi adına; 5 tanesi Hasekileri adına; 3 tanesi kızları olan Hadice, Fatma ve Esma Sultanlar adına; 5 tanesi Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın kendi adına; 2 tanesi damatları Kaptan Mustafa ve Kethüda Mehmet Paşa'lar adına; 1 tanesi oğlu Genç Mehmet Paşa adına inşa edilmişti. Bu sayılan 24 çeşme içerisinde Sultan III. Ahmet ile Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa sülâleleri dışında tek bir çeşme vardı ki o da Dârüssaâde Ağası (Kızlar Ağası) Hacı (Koca) Beşir Ağa'nın çeşmesiydi.

Dârüssaâde Ağası Hacı (Koca) Beşir Ağa (1650-1746), Habeşistan'da doğmuş, siyahi bir köle olarak küçük yaşta Osmanlı sarayına getirilmiş ve hadım edilerek haremde yetiştirilmişti. Şehzadelik döneminden itibaren Şehzade Ahmed'in hizmetinde bulunan ve padişahın en güvendiği isimlerden biri olan Beşir Ağa, Şehzade Ahmed'in, 1703 yılında gerçekleşen Edirne Vakası isyanında Sultan II. Mustafa tahttan indirilmesinin ardından, 22 Ağustos 1703'te III. Ahmed olarak tahta çıkmasından sonra sarayda zamanla padişah musahipliğine kadar yükselmiş ve 1705'te saray hazinedarı olmuştu. Ancak sarayda hâlâ eski yönetimin ve isyanı çıkaran askeri kliklerin (yeniçeriler ve ulema) yoğun baskısı bulunuyordu ve bu eski dönemin etkili isimleri ve saray ağaları, yeni padişahın yakın çevresini kuşatarak güçlerini korumak istiyorlardı. Saray içindeki bu klik savaşları 1705'te de bitmemiş, haremdeki güç odakları ve sadrazamlar arasındaki rekabet o kadar sertleşmişti ki, Hacı (Koca) Beşir Ağa bu yükselişinden birkaç yıl sonra 1713'te, muhaliflerinin baskısıyla dönemin Dârüssaâde Ağası Süleyman Ağa ile birlikte Kıbrıs ve Mısır’a sürgüne gönderilmiş, ancak bu sürgün onun sonu olmamış, 1717'de İstanbul'a çok daha güçlü bir şekilde dönerek mutlak güç haline gelmiş ve Osmanlı sarayının üçüncü en yüksek makamı sayılan Dârüssaâde Ağalığı'na getirilmişti.

Dârüssaâde Ağası Hacı (Koca) Beşir Ağa, Lale Devri'nde III. Ahmed ve sonrasında I. Mahmud saltanatlarında görev yapmış, padişahların en güvendiği danışmanlardan biri olmuştu. Devlet işlerinde sadrazamlardan bile daha etkili bir konuma ulaşmış, veziriazamların atanmasında ve görevden alınmasında dahi doğrudan rol oynadığı bilinen bir gerçekti. Dindar, bilge ve ilim sahiplerini koruyan bir kişiliğe sahip, büyük bir kitap ve kültür âşığı olan Hacı (Koca) Beşir Ağa, Evliya Çelebi'nin ünlü eseri Seyahatname'sini bularak çoğaltılmasını ve kültür dünyasına kazandırılmasını sağlayan kişi olmuştu.

1728 yılında Üsküdar Toptaşı (Atpazarı) bölgesinde, Vâlide-i Atik Camii yakınlarında inşa edilen Dârüssaâde Ağası Hacı (Koca) Beşir Ağa Çeşmesi'nin, kesin olmamakla birlikte, 1915–1920 yılları arasında Toptaşı Caddesi’nin genişletilmesi ve meşhur Toptaşı Tımarhanesi’nin (Bimarhane) büyütülmesi çalışmaları sırasında yıkıldığı tahmin edilmektedir. Ancak çeşmenin taş kitabesi kurtarılmış, günümüzde Üsküdar Vâlide-i Cedîd Camii haziresinde duvara dayalı bir şekilde korunma altına (!) alınmıştı.

Koruma altına almak da buysa!?.

Dârüssaâde Ağası Hacı (Koca) Beşir Ağa "1159 yılı Cumâdelûlâ’sının (Cemâziyelevvel) 13’ünde" (miladi takvime göre 3 Haziran 1746 Cuma), 96 yaşındayken Topkapı Sarayı'nda vefat etmiş, Eyüpsultan Camii şadırvan avlusunun hemen yanındaki kendi türbesine defnedilmişti.

İbrahim Hakkı Konyalı, "Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi" II. Cildi, 39-40. sayfalarında Hacı (Koca) Beşir Ağa Çeşmesi'nin kitabesi ile ilgili şunları yazmıştı:

"...1941 yılı Haziran’ında Üsküdar’da Yeni Vâlide Camii manzumesini incelerken caminin avlusuna atılmış iki kitabeli taş buldum. Bunların nereden sökülüp getirildiklerini bilen yoktu. İkisi de çeşme kitabesiydi. Birisinin üstünde çok güzel bir ta’lîk ile altı satırlık şu kitabeyi okudum:

Şair Şakir’in hazırladığı bu kitabenin son mısraı ebced hesabına vurulunca 1141 rakamları çıkar. Çeşme H 1141 - M 1728 yılında yapılmıştır. Çeşmeyi Sultan III. Ahmed’in Dârüssaâde Ağası Hacı (Koca)* Beşir Ağa yaptırmıştır.

*Konyalı'nın notu: "Bu Beşir Ağa’ya, kendinden sonraki Beşir Ağa’dan ayrılması için “Koca Beşir Ağa” derlerdi. (Hâfız Hüseyin Ayvansarâyî'nin kaleme aldığı Hadîkatü’l-cevâmi’, C. l, Sf. 243) Eyüb Türbesi’nin arkasına gömülmüş bir başka Beşir Ağa daha vardır. Bu da dârüssaâde ağası olmuş. [ biyograf ve vakanüvist Mehmed Süreyya'nın (1845-1909) kaleme aldığı Sicill-i Osmânî, C. 2, Sf. 19-20V ] Kitabede padişah, saltanatın yüzü suyu, Allah’ın gölgesi, Sultan Ahmed Han Gazi şeklinde vasıflandırılıyor. Sultan III. Ahmed, Üsküdar’a akıttığı sudan kendisi, şehzâdeleri, saray kadınları, kızları, damadı devlet büyükleri, çeşmeler ve sebiller yaptırmak suretiyle Üsküdar’ı bir iyi su şehri haline getirmiştir."

İbrahim Hakkı Konyalı'nın kitabına sadece içeriğini aldığı kitabenin

aslının altı satırı şöyledir:

1-Cenâb-ı Hazret-i Sultân Ahmed Hân-ı Gâzî kim

Odur zıll-i ilâhi âb-ı rûy-i saltanat hakkâ

2-Muhibb-i hayr el-hac Beşir Ağa-yı zî-şânın

İdüp dârü’s-saâde hizmetiyle kadri a’lâ

3-Du’â-yı hayrı isticlâb içün şâh-ı cihân-bâne

Nice âsâr-ı uzmâya muvaffak eyledi Mevlâ

4-Yapup bu çeşme-i pür-nûr-i pâki fi-sebîlillâh

Zülâl re’fetiyle teşnegânı eyledi irvâ

5-İlâhî hayrını hüsn-i kabul eyleyüp şâyân

Ana bâdî-i gufrân ola bu hayrat-ı bi-hemtâ

6-İçüp bir câmını Şâkir didi atşâne târîhin

Bu dil-cû çeşme-sâr-ı sâfdan gel zemzem iç sıhhâ

1141 (1728-29)

Şu an ilgilendiğim, Üsküdar İskele Meydanı çevresinde, gözümün görebileceği mesafede incelediğim alanın biraz ötesinde ve menzilimin dışında kalsa da Üsküdar'ın tarihinde yer etmiş bazı önemli ancak günümüze ulaşamamış, yıkılmış ve yok edilmiş tarihi eserlerini de burada anmadan geçmek olmaz...

Bunlardan belki de en önemlilerinden birisidir;

Şerefâbâd Kasrı:

Şerefâbâd Kasrı, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’nde bulunan "Defter-i Bostancı"nın (Bostancıbaşı Defterleri) üç ayrı nüshasında birbirinden farklı olarak "Âbâd-ı kasr-ı hümâyûnu", "Şemsi Paşa kasr-ı hümâyûnu" ve

"Şerefâbâd kasr-ı hümâyûnu" isimleriyle kaydedilmişti.

17. yüzyılda yaşamış ünlü Fransız seyyah ve ressam 1680 yılında yayımladığı

"Relation nouvelle d'un voyage de Constantinople" adlı eserinde İstanbul'un en detaylı gravür ve

çizimlerine yer vermişti. Grelot'nun İstanbul'a, Üsküdar sırtlarından bakarak çizdiği bu ünlü İstanbul

panoraması ve Kız Kulesi "Grelot's view from Scutari" olarak bilinir.

Altta Panorama kesitinin sağ alt köşesinde yer alan Üsküdar görüntüsünde, sağdan sola doğru

sırasıyla; Mihrimah Sultan Camii, solunda Mihrimah Sultan Külliyesinin iki kervansarayından biri,

sahilde küçük ve sık ağaçlığın arasında Şerefâbâd Kasrı, Kız Kulesi ve sonrasında da

tepede büyük ağaçların içerisinde Üsküdar Sarayı ya da diğer adıyla Kavak Kasrı yer almakta.

(Bu kesit anlaşılır olması için Yapay Zeka marifetiyle netleştirilmiştir.)

Berlin Devlet Kütüphanesi’nde; Diez A. Foliant 57 numarada kayıtlı, 1531 tarihli
Pîrî Reis'e atfedilen harita'nın sol alt köşesinin aşağıdaki büyütülmüş kesitinde, Şerefâbâd Kasrı,
Şemsi Paşa ve Rumî Mehmed Paşa Camileri ve Mihrimah Sultan Camii önünde iki Kervansarayı.
(Kesit, Yapay Zeka katkısıyla netleştirilmiştir.)

Bu minyatür; 1185 (Miladi 1771-1772) yılında Yozgat’ın Sorgun ilçesine bağlı Sungur köyünde doğan,

1232 yılı Zilhicce ayında (Miladi Ekim-Kasım 1817), 46 yaşındayken İstanbul'da vefat eden, hattat, müderris ve elçilik tercümanı Bozoklu Osman Şakir Efendi'nin 1225 (1810-1811) yılında hazırladığı, Osmanlı elçilik heyetinin Tahran’a hareketinden önce “uğurlu olsun” niyetiyle Üsküdar’dan başlayarak güzergâh üzerindeki yerleri resmettiği serinin ilk görseli olarak "Musavver Sefâretnâme-i İran" adlı eserinin girişinde yer almıştır. Minyatür, sanatçının İran elçilik görevi için İstanbul’dan hareketini simgeleyen bir tasvirdir. "Musavver Sefâretnâme-i İran", 1811 yılında Osmanlı elçisi olarak giden Osmanlı Şeyhülislamı Yâsincizâde Abdülvehhab Efendi'nin (1758-1833) tercümanı Bozoklu Osman Şakir Efendi tarafından kaleme alınan bir elçilik raporudur.

Bozoklu Osman Şakir Efendi'nin minyatüründe; I- Şemsi Paşa Camii, 2- Şerefâbâd Kasrı, 3- Rumî Mehmet Paşa Camii, 4- Adliye Camii, 5- Ayazma Camii, 6- Kızkulesi, 7- İmrahor Camii, 8- İmrahor Camii'nin arkasındaki koru, 9- İhsaniye semtindeki koru, 10- Harem semti korusu, 11- Kaptan Mustafa Paşa Camii görülebilmektedir.

Jean-Baptiste Vanmour'a ait olduğu iddia edilen bu renkli gravür,
yapay zeka ile üretilmiş olabilir.

Şerefâbâd Kasrı 16. yüzyılda Şemsi Ahmed Paşa tarafından ilk olarak Sultan II. Selim’e hediye amacıyla yaptırılmış, daha sonra Sultan III. Murad'a armağan edilmişti. Buna göre yapılışı 1566 ilâ 1574 tarihleri arasında olabilir.

18 metre uzunluğunda 30 cm enindeki Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa Su Yolu haritasında
getirilen suyun ilk verildiği Şerefâbâd Kasrı.

Topkapı Sarayı Eski Kadınofendi Dairesindeki bir freskte, Şerefâbâd Kasrı, 18. yy. sonları

Sadrazam Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa tarafından neredeyse yeni baştan yapılarak büyük bir görkem kazanmıştı. Kasır, Sultan III. Ahmet (1703-1730) zamanında, 1720'li yıllarda Lâle Devri'nde Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa'nın kontrolünde esaslı bir tâmir görmüş, sonrasında artık “Şeref-âbâd” olarak anılmaya başlamıştı. Başka bir anlatıma göre ise Sultan III. Murad'a armağan edildiği sırada şerefli anlamına gelen Şerefâbâd adını almıştı.

Fransız oryantalist ressam, arkeolog ve gezgin Jean-Baptiste Eugéne Napoléon Flandin (1809-1899), 1844 yılında İstanbul'a yaptığı ikinci seyahati sırasında Üsküdar burnu, Kız Kulesi ve Boğaz çevresini gözlemleyerek çok değerli çizimler yapmıştı. Bu seyahatteki eskiz ve gözlemlerine dayanarak yaptığı "Pointe de_Scutari" (Üsküdar Burnu) gravürü, sanatçının 1853 yılında Paris'te yayımlanan "L'Orient" (Doğu) adlı anıtsal albümünde yer almıştı. Bu gravürde Şerefâbâd Kasrı, hemen hemen Sadullah Paşa Yalısı ve Topkapı Sarayı’nda bulunan duvar resimlerindeki tasvirlere benzer görünüşüyle yer almaktaydı.

Şerefâbâd Kasrı'nın adı Sultan I. Mahmud'dan (1730-1754) sonra "Acem Köşkü" olmuş, bir dönem "Padişah Köşkü" de denmiş, ancak yıllar geçse de III. Ahmed devrinde koyulan "Şerefâbâd Kasrı" adı hafızalarda kalmış ve hep öyle anılmıştı. Sultan III. Ahmed'den sonra , tuzlu su, fırtına, rüzgâr, yağmur gibi doğa şartlarından etkilenen ahşap Şerefâbâd Kasrı, 1751 (Sultan I. Mahmud), 1767 (Sultan III. Mustafa) ve ondan sonra tahta çıkan I. Abdülhamid (Abdü’l-Ḥamīd-i evvel, 1725-1789) devrinde 1775'te önemli bir tamir daha geçirmiş, sonrasında harap hale geldiği için 1816'da Sultan II. Mahmud tarafından yenilenmiş, yakınına da Adliye Camii inşa edilmişti.

Çengelköy sahilinde yer alan Sadullah Paşa Yalısı'ndaki duvar freskinde Şerefâbâd Kasrı

Patrona Halil İsyanı ile tahttan indirilen Sultan III. Ahmed'den sonra 24 yıl, 2 ay ve 13 gün hüküm süren Sultan I. Mahmud (1696-1754), 16 Haziran 1745’te sandalla geldiği Şerefâbâd Kasrı’nda ziyafetten sonra icra edilen musiki fasıllarını dinlemiş, sonra da kasırdan ayrılmıştı.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi defterlerinin 2352 numaralı resmî defteride 29 Zilhicce 1115 (5 Mayıs 1704) tarihi ile yapılan bir kayıtta; "Şerefâbâd Kasrı'nın, saray geleneğinde tören ve teşrifatıyla önemli bir yer tutan Padişahların ilk 'biniş yeri' olduğu", ki İstanbul'un çeşitli yerlerinde başka biniş kasır ve köşkleri de vardır, "Mevsimi geldiğinde, 'göç-ü hümâyûn' vukuunda, Üsküdar Sarayı'na 'biniş oldukta' bu Üsküdar halkı için büyük bir hareket ve bereket anlamına gelirdi. Padişah ve ailesi yapılan hazırlıkların, bakım ve tamiratların sonunda saltanat kayıklarıyla tebdil-i mekân eyler, bu sürece dâhil olan saray erkânına ve civarda yaşayan ihtiyaç sahiplerine ihsan-ı şâhânelerde bulunurlar ve bunlar da "Ceyb-i hümâyûna” kayıt olunurdu." yazılıdır. (BOA TS. MA.d 2352 H.29.12.1115 / M.1703)

1945'te mimar Sedat Hakkı Eldem'in araştırmaları sonucunda hazırladığı

Şerefâbâd Kasrı restitüsyon çalışması

Jacques Pervititch Haritası ile Sedad Hakkı Eldem'in Şerefâbâd Kasrı Restitüsyon Projesi'nin çakışması

(S. Hakkı Eldem, Köşkler ve kasırlar "A Survey of Turkish Kiosks and Pavilions",

İstanbul: Devlet Güzel Sanatlar Akademisi, 1974)

Sultan II. Mahmud döneminde (1816) dönemin modası olan Ampir üslubunda tekrar yenilenen Şerefâbâd Kasrı, onun zamanında en görkemli dönemlerinden birini yaşamıştı. Sultan II. Mahmud'un yaz akşamları gitmekten zevk aldığı bilinen kasır sonraki yıllarda gözden ve elden düşmüş, devlet yöneticilerine ve yabancı devlet misafirlerine tahsis edilerek, elden ele geçmiş ve belki de son kez 1853 yılında Sultan Abdülmecid’in Verdicenan Kadınefendi'den 9 Aralık 1844'te Topkapı Sarayı'nda doğan kızı Münire Sultan’a talip olan damat namzedi 1848-1854 yılları arasında Mısır Valisi olan I. Abbas Hilmi Paşa'nın oğlu İbrahim İlhami Paşa (1836-1860) İstanbul’a geldiğinde emrine bir çok aşçı ve uşak verilerek misafir etmek için kullanılmıştı. 1857 yılında 13 yaşında İbrahim İlhami Paşa ile evlenen Münire Sultan’ın 24 Mayıs 1958'de Emine Necibe İlhami Hanımsultan adında bir kızı olmuştu. Osmanlı İmparatorluğu'nda Sultan II. Abdülhamid tarafından "Paşa" ünvanı verilen ilk ve tek kadın olan Emine Vâlide Paşa, kuzeni Mısır Hidivi Mehmet Tevfik Paşa ile evlenmiş, oğulları II. Abbas Hilmi Paşa, 1893'te son Mısır Hidivi olarak atanmıştı.

Prens İbrahim İlhami Paşa (1836-1860)

Kavalalı Hanedanı’nın Mısır'dan gelen zenginliğini, İstanbul’un batılılaşma dönemindeki lüks tüketim kültürüyle birleştiren; altın, pırlanta ve elmas kaplama saatler, tütün kutuları ve değerli taşlarla süslenmiş nişanlar, Paris ve Londra’dan özel siparişle getirilen kıyafetler, mobilyalar, kristal takımlar ve lüks faytonlar gibi lüks ve ihtişamlı yaşam tutkusu nedeniyle, Galata Bankerleri ve sarraflarına devasa miktarlarda borçlanan İbrahim İlhami Paşa, son derece pahalı buharlı teknelerinden biri ile 9 Eylül 1860'da geçirdiği bir deniz kazasında boğularak 24 yaşında ölünce, Münire Sultan 1861'de ikinci kez, Bursa Valiliği yapan ardından da 1843 yılında ilk Serasker (Genel Kurmay Başkanı) olan Hasan Rıza Paşa'nın (1809-1877) oğlu İbrahim Paşa ile evlendirilmiş, bu evlilikten oğlu Sultanzade Alaeddin (d. 1861-ö. 1915) dünyaya gelmişti. Münire Sultan oğlunun doğumundan bir yıl sonra 29 Haziran 1862'de genç yaşta (18 yaşında) o dönem sarayda ve İstanbul'da oldukça yaygın olan ve bu yüzden 25 Haziran 1861'de, henüz 38 yaşındayken Ihlamur Kasrı'nda vefat eden babası Sultan Abdülmecid gibi tüberküloz hastalığı yüzünden Fındıklı'daki Çifte Saraylar'dan Tophane yönündeki olan sarayında vefat etmişti. Fındıklı'daki Çifte Saraylar, babası Sultan Abdülmecid'in kendisi ve 1845'de yine tüberküloz'dan vefat eden Düzdidil Kadıefendi'den doğan kızkardeşi Cemile Sultan (1843-1915) için, 1856-59 yılları arasında Garabet Amira Balyan'a yaptırdığı saraylardı. 19 Ocak 1910 Çırağan Sarayı yangınından sonra, 1913 - 1920 yılları arasında Meclis-i Mebûsan ve Meclis-i Âyan olarak kullanılan Çifte Saraylar, günümüzde Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'nin kampüsü olarak kullanılmaktadır.

Şerefâbâd Kasrı son kez, Osmanlı muhalifi ve gazeteci Ali Suavi ile İngiliz eşi Marie Stewart Lugh'un ikametgahı olmuştu. II. Abdülhamid döneminde yurda dönen Ali Suavi, bir süre Galatasaray Sultanisi müdürlüğü yapmış ancak Maarif Nazırı Münif Paşa ile yaşadığı anlaşmazlıklar ve eşiyle ilgili çıkan dedikodular nedeniyle 1877 yılının sonlarında görevinden alınmıştı. Resmî görevlerinden uzaklaştırılıp işsiz kaldığı bu dönemde, Üsküdar sahilinde bulunan ve o yıllarda artık harap bir durumda olan eski devlet mülkü Şerefâbâd Kasrı'nı kiralayarak eşiyle birlikte buraya yerleşmişti. Ali Suavi 20 Mayıs 1878 tarihinde V. Murad'ı yeniden tahta çıkarmak amacıyla Çırağan Sarayı'na düzenlediği başarısız bir darbe girişiminde, baskın sırasında olay yerine gelen Beşiktaş Karakol Komutanı Yedisekiz Hasan Paşa'nın kafasına sopayla vurması sonucu olay yerinde ölmüştü.

Almanya'nın ilk resimli haftalık dergisi, Illustrirte Zeitung, Mayıs 1878 tarihli sayısında yer alan

"The attempted coup in front of the Cheragan Palace in Constantinople on 20 May"

(20 Mayıs'ta Konstantinopolis'te Çırağan Sarayı önündeki darbe girişimi) başlıklı haber görseli.

Leipziger Illustrirte Zeitung olarak da bilinen Illustrirte Zeitung, İngiliz "Illustrated London News"

ve Fransız "L'Illustration" gibi yayınları örnek alarak, 1 Temmuz 1843'te Johann Jakob Weber

tarafından Leipzig'de kurulmuş, 101 yılı aşkın bir geçmişin ardından, savaş koşulları nedeniyle

Eylül 1944'te, 5041 numaralı sayısıyla faaliyetlerine son vermişti.

Çırağan Baskını ile ilgili bu gravür, İngiliz basınında "The Illustrated London News" dergisinde

ve aynı dönemde Fransa'nın ünlü haftalık haber dergisi "L'Illustration"da yayınlanmıştı.

SALT Arşivi'nden.

Ali Suavi'nin öldürülmesinden sonra bir daha kullanılmayan ve zamanla yıpranarak eski hanedan cazibesini yitiren Şerefâbâd Kasrı, Osmanlı'nın son dönemindeki modernleşme ve şehir düzenlemeleri kapsamında halka açık bir park (Millet Bahçesi) oluşturulması gerekçesiyle 1869 yılında Sultan Abdülaziz tarafından tamamen yıktırılmış, yıkım sırasında kasırla birlikte Salacak istikametindeki avlu duvarları dışına yapılmış Şehzade Süleyman ve Şehzade Mehmed'in çeşmeleri ve dönem kitabeleri de ne yazık ki yok olmuştu. Bu olayı, Osmanlı vakanüvisti ve şair Ahmet Lütfi Efendi (1816-1907) 1869-1870 yılı vukuatı içerisinde;

“Üsküdar’da deniz kıyısında eski binalardan ve deniz cephesindeki manzarası ile meşhur olan Şemsi Paşa Köşkü yıkılarak arsası güya Millet Bahçesi yapılmak üzere terk olundu” diyerek kayıt altına almıştı. Kasrın havuzu da 1892 yılında belediye tarafından doldurulmuştu.

Şerefâbâd Kasrı'nı yeri, 1910’lı yıllardan itibaren yazlık kahvehane, panayır alanı gibi işlevler görmeye başlamış, bu boş alanda 1938 yılında deniz kıyısına yakın bir konumda havuz inşa edilmiş, havuzla birlikte meydanda çeşitli su ve ışık gösterileri düzenlenmişti.

Şerefâbâd Kasrı, günümüzde Şemsi Paşa Caddesi ile Şemsi Paşa Bostanı Sokağı’ndan başlamak üzere, bir ara Üsküdar Nikah Salonu olarak kullanılan ve şimdi Nevmekan adını taşıyan bina dahil, sahilde bulunan Radar kulesine kadar olan yerde bulunuyormuş.

Hava fotografında Şerefâbâd Kasrı'nın yeri ve aşağıda o sahil.

Yahyâ Kemâl Beyatlı'nın 1913-1954 seneleri arasında yazdığı İstanbul konulu yazılarından oluşan ve 1958'de vefatından sonra, 1962 yılında kitap halinde yayımlanan* "Eski Şiirin Rüzgârıyla" adlı eserinde yer alan “Üsküdar Vasfında Gazel” manzumesinde, Şerefâbâd Kasrı'nı üstü kapalı bir şekilde anarak,

kendi devri içindeki güzelliği ile anlatır:

Firdevs bu şehrin şeb ü rûzunda ıyândır.

Her çeşmeden âb-ı Şerefâbâd revândır

Bir cûy-i bahârın negamâtıyle dolar gûş

Dil farkına varmaz ki akan cûy-i zamandır

Her lâhzası bir zemzeme-i Suz-i Dilârâ

Her sâati bir fasl-ı Beyatî Araban’dır

Her bağına ziynet nice bir serv-i hırâman

Her kasrına revnak nice bir şûh-ı cihândır

Ammâ yine hicranla Kemâl andığım afet

Bağlarbaşının goncası bir yosma civandır

Günümüz Türkçesiyle: [ Bu şehrin (Üsküdar'ın) gecesinde ve gündüzünde Firdevs (içinde her türlü ağacın ve özellikle üzüm bağlarının bulunduğu büyük, güzel bahçe) görünür. Her çeşmeden Şerefâbâd suyu akar. Orada gönül, zamanın nasıl aktığını bilmez. Oranın her saati bir müzik pa rçası gibidir. Her bahçesinde servi boylu bir güzel vardır. O (İstanbul'un) her sarayına, her köşküne parlaklık ve neşe veren, dünyalar güzeli nice şuh (işveli/canlı) sevgili vardır.]

Sanki Yahyâ Kemâl Beyatlı'nın bu şiirinde de Ahmet Hamdi Tanpınar'ın daha önce söylediği gibi, şiirin son dizesindeki "Bağlarbaşının goncası bir yosma civandır" ile, yine Nedim'in şu ünlü şarkısındaki, "Bir safa bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda / Gidelim serv-i revânım yürü Sa’dâbâd’a" dizeleri ile doğrudan bir benzeşme, ruh ortaklığı ve bilinçli bir öykünme (nazire) vardır.

Bu doğaldır, çünkü Yahyâ Kemâl Beyatlı, Türk edebiyatında "Neo-Klasisizm" akımının öncüsüdür ve özellikle Paris'ten döndükten sonra Divan şiirini modern bir estetikle yeniden canlandırmayı amaçlamış ve özellikle Nedim hayranlığıyla bilinen bir şair olmuştur.

Nedim, Lale Devri'nde İstanbul’un eğlence ve mesire yeri olan Sa'dâbâd'ı şiirin merkezi yapmış, sevgilisini oraya davet etmişken; Yahyâ Kemâl Beyatlı da Nedim’in bu İstanbul ve mekan merkezli neşesini devralmış, odağı Avrupa yakasındaki Kağıthane'deki Sa'dâbâd'dan alıp, Anadolu yakasına Üsküdar'daki Şerefâbâd'a kaydırarak aynı coşku ve estetikle şiirine taşımıştır.

Yahya Kemal'in şiirindeki, "Bağlarbaşının goncası bir yosma civandır" ifadesi, Nedim’in Sa'dâbâd’daki dünyasından fırlamış ve yüzyıllar sonra Üsküdar sahillerinde yeniden canlanmış bir ruhu temsil etmektedir. Ayrıca Nedim, Divan edebiyatında "şarkı" türünün en büyük ustasıdır. İki şairin dizeleri de aruz ölçüsünün kıvrak, neşeli ve şarkı formuna çok yakışan ritimleriyle örülmüştür. Hatta, Klasik Divan şiirindeki soyut, ulaşılamaz ve platonik sevgili kuralını yıkarak, sokağı, yaşayan insanı ve somut sevgiliyi şiire sokan Nedim'e nazire olarak, Yahyâ Kemâl Beyatlı da bu mahalleleşme akımını sürdürerek, sevgilisini Üsküdar'da, Bağlarbaşı’nda boy gösteren, ortalıkta görünen ve beğenilen, şuh bir genç olarak şiirine taşımıştır. Kısacası, Yahya Kemal, Nedim’in şiirlerindeki o ünlü Lale Devri neşesini, renkli ve eğlenceli İstanbul hayatını modern Türkçe ile yeniden üretmeye çalışmış, Nedim'e açıkça saygı duruşunda bulunarak, onun İstanbul'u, sevgiliyi ve hayatın neşesini merkeze alan şairane tavrını 20. yüzyılda kendi sesiyle taklit etmekte ve yenileyerek yinelemektedir...

Yahyâ Kemâl Beyatlı, yine "Eski Şiirin Rüzgârıyla" adlı eserinde yer alan "Şerefâbâd" manzumesinde, bu kez Lâle Devri'nin ihtişamlı eğlencelerini, bahar neşesini ve bu parlak dönemin ardından mekânlarda kalan hüzünlü sessizliği ele alır.

Yahyâ Kemâl Beyatlı, bir devri sembolize eden Şerefâbâd Kasrı'nın güzelliğini şiirine aktarmak istemiş, ancak Kasrın mekânsal değeri, mimarî özellikleri ve süslemelerini sunmak yerine, şiirin o devrin ruhuna uygun şen ve iç açıcı olması beklenirken, şair daha ziyade, artık var olmayan Şerefâbâd'ın yokluğundan kaynaklanan hüzün ve acıyı okurun doğrudan yüreğinde hissettirmek istemiştir.

ŞEREFÂBÂD

O şûh ağlar bugün Kasr-ı Şerefâbâd’a geldikçe

O nûşânûş demler hâtır-ı nâşâda geldikçe

(O neşeli, şen şakrak sevgili, bugün ne zaman Şerefâbâd Kasrı’na gelse ağlar; çünkü o sürekli içki içilen, eğlenilen eski güzel günler, şimdiki dertli ve mutsuz kalbine her gelişinde o eski neşesini mumla aratır.)

Ne cûşân-ı şerâb ü lâle bir devr-î baharıydı

Ki hâlâ çeşmeler pür-hûn olur her yâda geldikçe

(Öyle coşkulu, şarap ve lale dolu bir bahar dönemiydi ki,

her akla gelişinde çeşmelerden hâlâ kan akar.)

Gülerdi taht-ı zerrin üzre Cem gülşende güllerle

Sebû-endâm sakiler elinden bâde geldikçe

[ Gül bahçesinde, testi endamlı (zarif boyunlu) sâkiler elinden şarap geldikçe; Cem (İran mitolojisinde şarabı ve eğlenceyi bulan, gücüyle tanınan efsanevi hükümdar Cemşid), altın tahtı üzerinde güllerle birlikte gülerdi (eğlenirdi).]

Dururdu rindler dembeste ney dembeste vecdînden

Ağaçlıklarda bülbül dûrdan feryada geldikçe

[ Ağaçlıkların arasından bülbül uzaktan feryat edip inledikçe, rintler (gönül ehli, kalender insanlar) ve ney, o coşku ve vecdin (bağlanmışlığın, ilahi coşkunun) etkisiyle dillenemez, soluksuz kalıp susardı.]

Görür mecliste tıfl-ı nâz iken timsâlini nâzan

Kadeh ber-kef huzûr-ı Hazret-î Dâmâd’a geldikçe

(Mecliste nazlı bir çocukken, elinde kadeh olduğu halde Damat İbrahim Paşa'nın huzuruna geldikçe nazlı, işveli halini ve görüntüsünü görür.)

Hayâlinden bakar pûşîde-i evrak olan havza

O şûh ağlar bugün Kasr-ı Şerefâbâd’a geldikçe

[ Yapraklarla örtülmüş olan havuz, (eski günleri) hayalinde canlandırarak bakar;

o şen şakrak, neşeli sevgili ise bugün Şerefabâd Kasrı’na geldikçe (geçmişi hatırlayıp) ağlar.]

Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahyâ Kemâl Beyatlı'nın bu "Şerefâbâd" şiirinin ardından, “Eski Sâdâbâd’da harab havuzlar, boş cetveller ve kırık mermerler arasında yapılan bir gezintinin mahsulü olan bu şiir, hakikatte daha ziyade biçare bir inkıraz (batma, dağılma, çöküş, yok olma veya son bulma) devrini bize birkaç beytinde ve şarkısında büsbütün başka bir ışıkta gösteren Nedim’e ithaf edilmiş gibidir” der...

Haksız da sayılmaz bu düşüncesinde Ahmet Hamdi Tanpınar, zira Yahyâ Kemâl Beyatlı'dan çok önceleri, Divan şiirinde kendi adıyla anılan bir tarz ortaya koyan, Lale Devri'nin ünlü şairi Nedîm de (1681-1730) Şeref-âbâd'ı öven "Gel Şeref-âbâdı gör şevketlü hünkârım hele" nakaratlı bir şarkı yazarak, Sultan III. Ahmet’i bir padişahı ağırlayabilecek derecede mükemmel olan Şerefâbâd’a davet etmişti.

*Yahyâ Kemâl Beyatlı yaşamı boyunca eserlerini kendisi bastırıp yayınlamamıştı. 1 Kasım 1958'de vefat etmesinden sonra, Edebiyat Tarihçisi, yazar, şair ve Türk Dili Edebiyatı öğretmeni Nihad Sâmi Banarlı (1907-1974) tarafından eserleri ve notlarının birleştirilmesi sonucunda bütün eserlerini bugün okunabilmektedir. Lisede Nihad Sâmi Banarlı'nın "Metinlerle Türk ve Batı Edebiyatı" kitaplarını okuturlardı bizlere.

Kalın toprak künklerle Üsküdar'a ve kasra indirilen su,ilk önce kasrın bahçesine akıtılmış, suyun Şerefâbâd'ın fıskıyelerinden fışkırmıya başladığı gün, Nevşehirli Damat İbrâhim Paşa Nedim'e şu şarkıyı söyletmişti:

Vasf-ı hüsn ü behceti bir vech ile sığmaz dile