Nerdeee, O eski Üsküdar?!. FASIL -IV-

Nerdeee, O eski Üsküdar?!.

FASIL -IV-

Fasıl -III-'de bıraktığımız yerden devam edelim...

Enderunlu Vâsıf* der ki;

"Aña bir haste âdem girse derdinden bulur sıhhat

Degül hammâm bu dârü'ş-şifâ-yı feyźdir gûyâ"

[ Buraya hasta bir insan girse derdinden kurtulup, şifa bulur.

Sanki bir hamam değil, feyz (ilim, irfan, bolluk) veren bir sağlık merkezidir.]

*Enderunlu Vâsıf: veya Enderunlu Osman Vasıf Bey 1771-1824 yılları arasında yaşamış, muhammes (her bendi beş mısradan oluşan nazım şekli), gazel ve şarkılarıyla tanınan Divan şairidir. Ahmet Hamdi Tanpınar, onun eserlerinde ve şahsında Divan Edebiyatı'nın son dönemindeki estetik, ahlaki ve zevk düzeyindeki yozlaşmayı, gerilemeyi ve yüzeyselliği görmüş, Vâsıf'ı Nedîm'in açtığı mahallileşme ve İstanbul Türkçesi çığırının geç bir temsilcisi olarak ele almış, onu Nedîm'deki zarafetten uzak, laubali, pervasız ve basite indirgenmiş bir kopyası olarak değerlendirmiş ve de "zevk çözülüşünün vesikası" olarak tanımlamıştı.

Bu kez, yine meydanda III. Ahmed Çeşmesi'nin yanından biraz uzaklaşıp Hakimiyet-i Milliye Caddesi'ne doğru bakarsam, göz gezdirdiğim alan çerçevesinde, biraz geride içerilere doğru göreceğim, Mimar Sinan'ın eseri Büyük Hamam, bana göre Üsküdar'ın geçmişinden bugüne kalan dördüncü en eski tarihi eserdir.

Yeşil Direkli Çarşı Hamamı:

Ön planda Yeşil Direkli Hamam, solda Vâlide-i Cedid Camii,
geri planda da Mihrimah Sultan Camii görülmekte.

Bu hamam, Sultan II. Selim'in eşi ve Sultan III. Murad'ın annesi Nurbânu Sultan tarafından Toptaşı sırtlarında, Mimar Sinan'a yaptırdığı Vâlide-i Atik Cami ve Külliyesi'ne gelir getirmesi maksadıyla, kitabesi kayıp olduğundan muhtemelen cami ile aynı yıllarda yine Mimar Sinan'a yaptırmış olduğu Vâlide Sultan Hamamı ya da Yeşil Direkli Hamam'dır. Bir bölümü Hakimiyet-i Milliye Caddesi'nin genişletilmesi sırasında traşlanan hamamın bakiyesi günümüzde Sahaflar Çarşısı ve Sahaflar Kahvesi adı altında Sosyal Tesis olarak kullanılmaktadır.

Jacques Pervititch'in Nisan 1932'de çizip Mayıs 1933'te revize ettiği
"Üsküdar Büyük Hamam Çarşısı" adlı, 63 Pafta numaralı
Sigorta Haritası'nda, Pervititch Hamam'ın hemen yanına
"en cours de démolition" (yıkım aşamasında) yazarak
hamamın 1933 yılı içerisinde yıkılacağına işaret etmiş.

Yeşil Direkli Hamam'ın özgün halinin planı

Evliya Çelebi bu hamamı,

“Çarşı Hamamı: Gayet müferrih ve hoş hava, hoş bina bir hamamdır.

Mahbub-u ra’nâ, pâk dellâkları, fota-i nilgunları vardır.”

(Gayet ferahlatıcı, güzel havalı ve iyi yapılı bir hamamdır. Güzel, hoş ve temiz tellakları, nil renkli peştamalları vardır.) diyerek tarif eder.

Yeşil Direkli Hamam istimlak edilip yıkılmadan önce Vâlide-i Cedid Camii'nin minaresinden çekilen bu iki fotografta, yıkım sırasında ortadan kaldırılan dükkanlar ve çarşı da görülmektedir. Arka planda görülen minare, 1495 yılında Sultan II. Beyazıt’ın vezirlerinden Kara Davud Paşa tarafından yaptırılan Karadavud Paşa Camii'ne aittir.
Üstteki fotograf, © Duke Üniversitesi Dijital Koleksiyonları'ndandır.

Halk ozanlarımızdan Âşık Veysel de hamamı dile getiren destanının bir bölümünde şöyle tasvir eder devrinin Yeşil Direkli Büyük Hamamı’ı:

“Ey ahbab-ı safa, ehl-i muhabbet

Ey şehr-i dilberan yâr-ı şeker-leb

Vasfidem size bir dil-küşa hamam

Eylemek gerektir teşrife rağbet

Sehr-i Üsküdar’da çarşı içinde

Misli yoktur ne Acem’de ne Çin’de

Büyük Hamam diye meşhûr-ı âlem

Yeni tamir gördü hele geçende

Binası metindir çifte hamamdır

Esbâb-ı zevk ü sefâ hem tamamdır..."

Yıkım çalışmaları sırasından bazı fotograflar

16. yüzyıl eseri Yeşil Direkli Çarşı Hamamı, hamam olarak işletilmesinden istenilen kârı getiremeyince Cumhuriyetin ilk yıllarında Salim Nuri Bey'e Bilicrateyn* usulüyle, tütün deposu olarak kiraya verilmişti.

*Bilicrateyn: Reşat Ekrem Koçu, bu terimi, özellikle İstanbul’un büyük yangınları sonrası şehrin imarında oynadığı rol ve getirdiği toplumsal düzen çerçevesinde ele almıştı. Bilicrateyn veya yaygın hukuki kullanımıyla Bil-icâreteyn, Osmanlı vakıf hukukunda harabeye dönmüş veya yanmış vakıf mallarını yeniden ayağa kaldırmak amacıyla uygulanan "çift kiralama yöntemi" anlamına gelen hukuki ve iktisadi bir terimdir. "Bil-icâreteyn", kelime anlamı olarak "iki kira ile" veya "çift kiralama usulüyle" demektir. Zamanla halk dilinde ve bazı kayıtlarda ses düşmesiyle "Bilicrateyn" veya "İcrateyn" şeklinde de telaffuz edilmiştir.

Yine Vâlide-i Cedid Camii'nin minaresinden çekilen bu fotografta yapılan yıkımlar sonucu,
çevrede yaratılan tahribat çok açık ve acı bir şekilde görülmektedir.
Arka planda görülen iki kubbesi görülen cami, aşağıdaki Pervititch haritasında da
görülmekte olan Karadavud Paşa Camii'dir.

1940-50 yılları arasında, genişletilmiş Hakimiyet-i Milliye Caddesi'nin
sağ tarafında Karadavud Paşa Camii 

Yeşil Direkli Hamam'ın yıkım sonrası ve renevasyon öncesi son ve acıklı durumu

Reşat Ekrem Koçu‟nun ifadesine göre, Salim Nuri Bey* yedi sene kadar hamamı içerisinde en küçük bir tahribat yapmadan kullanmıştı. Sonraki yıllarda on altıya çıkan varisler, daha fazla gelir elde edebilmek adına hamamın içerisindeki bütün mermerleri ve kurnaları söktürerek satmıştı. Daha sonra hamam bu on altı varisten Mehmet Bozkurt isimli başka bir tüccarın eline geçmiş, yapılan ekleme ve tamiratların ardından günümüzdeki çarşı şeklini almıştı.

Reşat Ekrem Koçu, 1961 yılında yayımlanan İstanbul Ansiklopedisi'nin 5. cildinde (s. 2777-2778) “Bi'l-icâreteyn” başlığı altında bu tür durumlara tepkisini şöyle dile getirmişti:

“O canım İstanbul hamamlarının içleri bozuldu, mahvoldular. Yer yüzünde hiçbir tarihi belde, koca koca ve biri öbüründen güzel çarşı hamamlarını kaybeden İstanbul kadar ağır tecavüze uğramamıştır. İstanbul hamamlarını yıkanlar, bozanlar ve onlara bu imkânı verenler, pis hasis maddi çıkarları uğruna bu şenaati (çirkin, kötü, alçak ve utanç verici söz/eylem) irtikap (genellikle rüşvet, yolsuzluk gibi yasal/ahlaki olmayan durumlar için kullanılır) edenler, Türk İstanbulu’nun tarihinde, zaman gelecek isimleri kaydedilerek haşre kadar (kıyamete, mahşer gününe dek) lanet ile anılacaklardır.”

*Salim Nuri Bey: Cumhuriyetin ilk yıllarında faaliyet göstermiş, özellikle tütün ticareti ve sanayi yatırımlarıyla tanınan zengin bir tüccar ve iş insanıdır. "(Atatürk)...1913 yılında Sofya’da Askeri Ateşe görevinde bulunurken Millet Meclisi’ndeki 17 Türk vekil ile kişisel temas kurdu. Aralarından Varnalı Zümrüzade Şakir Bey, Rusçuklu Hafız Sadık Bey, Kavala’dan İsmail Hakkı, Kırcali’den Salim Nuri Bey, Aydos’tan İbrahim Efendi ve başkalarıyle yakın dostluklar kurdu. Önce “Splendit Palas”ta, daha sonra da “Ferdinand” bulvarındaki iki katlı evde Zümrüzade Şakir Bey ile birlikte kaldı. Mustafa Kemal Sofya’da Makedonya Devrim Hareketi’nin bazı eylemcileriyle de dostane ilişkiler kurdu." Bu alıntıdan Hacı Ahmed-zâde Salim Nuri'nin (Dağlı)  Bulgaristan meclisinde milletvekili olduğunu ve Atatürk ile o yıllardan tanıştığını anlıyoruz.

Cumhuriyet Gazetesi'nin 2 Şubat 1968 tarihli nüshasında yayınlanan vefat ilanında; "Birinci Dünya Savası sırasında da ve bunu takip eden dönemde de Bulgaristan’ın siyasî hayatında önemli bir rol oynayan Bulgar Meclisi Sobranya'da Türk Mebusu  Sâlim Nuri Dağlı, dün vefat etmiştir."

Balkanlarda ve Orta Avrupa'da çok tanınmış bir tütüncü olan Dağlı, 88 yaşındaydı. Salim Nuri Dağlı Bulgaristan'daki Türklerin haklarını korumak için sayısız mücadele geçirmiş, Türkiye ile Bulgaristan'ın anlaşmasını sağlamakta rol oynamış Dünya Savasından sonra  Sofya’da harp suçlusu olarak tevkif edilmişti. Cezaevinden kaçtıktan sonra, İstanbul'a gelmeyi başaran Salim Nuri savaş sanıklarının affından sonra tekrar Bulgaristan'a dönmüş. Milli Mücadelesi arasında Anadolu'ya yardımlara başlamıştır. özellikle, Fransızlar tarafından idam edilmek üzere Bulgaristan'da aranan Atatürk'ün yakınlarından Fuat Balkan'ı gizlice kaçırmış, Büyük Millet Meclisi Hükûmeti tarafından taltif edilmişti. Sonradan Türkiye'ye gelen Dağlı. Alpullu Şeker Fabrikasının kuruluşunda büyük hizmette bulunmuş, Hava Kurumuna bir uçak hediye etmişti. Mustafa Kemal Atatürk'ün Sofya'daki askeri ataşeliği döneminden (1913) beri yakın dostu olan, Milli Mücadele döneminde Anadolu'ya silah ve cephane aktarılmasında önemli roller üstlenen ve Alpullu Şeker Fabrikası'nın kurucu ortakları arasında yer alan Hacı Ahmedzâde Salim Nuri Bey (bazen Salim Nuri Dağlı olarak da geçer) olarak bilinir.

Tarih araştırmacısı ve kitabe uzmanı İbrahim Hakkı Konyalı, "Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi" eserinin 2. Cildinde;

"Üsküdar, koca Asya kıtası tacirlerinin son durağı ve Avrupa kıtasının Asya’ya geçiş yeri olduğu için büyük ve hareketli bir şehirdi. Yerli nüfusu hayli kalabalık olduğu için şehrin bu yeşil direkli, temiz, aydınlık hamamı çok meşhurdu. Müşterisi de çoktu. Anadolu demiryolu yapılınca hareket merkezi Haydarpaşa Garı’na kaymış, Üsküdar eski kalabalıklığını, Asyalıların son, Avrupalıların Asya’da ilk durak yeri oluşu mazhariyetini yitirdiği için Üsküdar hamamları müşterisini de kaybetmeye başlamıştır. Koca Ağa Sinan’ın bu eşsiz eseri böylece kazançsız kalmıştır."

diye yazmış ve

"İmparatorluğun çöküntü devirlerinde abide mahiyetindeki vakıf eserlere 'hile-i şer’iyye' (harama düşmemek veya meşru bir amaca ulaşmak için dinî kurallara uygun çözüm ve çıkış yolu bulmak) denilen halkı ve şeriatı aldatan korkunç tahrip etme, yağmalama bombası konulmuştur. Bu hileciler 'nef-i vakıf' (vakfın geliri, neması, kârı) klişesi ile vakıfların gelirlerini satmışlar, savmışlar, bu muhteşem müesseseyi muhlis duruma düşürmüşlerdir." diye eklemişti.

Konyalı devamında, hamamın akıbetini de ayrıntılarıyla şöyle anlatmıştı:

"Üsküdar, nüfusunu mamurluğunu ve ticaretini kaybettikten sonra bu çifte hamam 1917 yılında 58 yıl önce kapanmıştır. Daha evvel hile ve hud’aya hiç yer vermeyen İslâmiyet’e hile karıştırmak isteyen mideciler hiyle-i şer’iyye ile hamamı elden çıkarmışlar idi. Hamam kiraya verilmişti. İşlemiyordu. Kiracı terk etmişti. Sahibi ölen hamama, on altı varis el koymuşlardı. Bir tütün tacirine tütün deposu olarak kiralanmıştı. Çok az olan kira, varisleri tatmin etmemişti. Varisler hamamı yıktırarak parçalarını satmaya karar vermişlerdi. Burasını kiralayan ve depo olarak kullanan Salim Nuri Bey, hamamı sahiplerine tam olarak teslim etmişti. Varisler hamamın som mermer döşemelerini iki bin liraya satmıştı. On altı varis hisselerine düşen 125’er liraya tenezzül ederek kıymetli bir tarih bergüzârını böylece yıkmaya başlamışlardı. Hamamı bir enkazcıya satıyorlardı. 1929 yılında Gümülcineli rahmetli Mehmed Bozkurt satın almaya karar vermiş, bu iş 1933 yılına kadar sürmüştür. Hamamın yüzüne kırlangıç yuvaları gibi pis ve ahşap binalar yapılmıştı. Evvelâ onları yıktırmış, bunların yerlerine beton dükkânlar yaptırmış, kiraya vermiştir. Hamamı da bir marangozla bir tamirciye kiralamıştır. 1959 yılında Üsküdar yolu genişletilecekti. Mehmed Bozkurt’un ilave ettiği beton binalarla, çift hamamın camekân kısımları istimlâk edilerek kör kazmaya havale edilmiş ve yıkılmıştır. Sinan’ın bu muhteşem eseri kuşa döndürülmüştür. Mehmed Bozkurt bu hamamı ne yapabilirdi? Önünün hoyratça yıkılmasına müsaade eden ilgili kurul, sahibinin bu hamamı yıkmasına müsaade etmemişti. Mehmed Bozkurt ilgililere;

'Bir kıymet biçin! Siz alın!..' demiş; fakat aldığı cevap şu olmuştu: 'Alamayız!..'; 'Tadil ederek her hangi bir işte kullanabilir miyim?..' demiş; 'Restore projesini bizim tasdik etmemiz şartıyla evet!..' demişler.

Mehmed Bozkurt, hamamı 1962 yılında restoreye (Y.Müh. Mimar Doğan Hasol restorasyon projesi) başlamıştır. Nihayet çift hamamın kalan kısımları esaslı bir surette tamir ettirilerek 'Mimar Sinan Çarşısı' adıyla ticarete açılmıştır. Şimdi bu haliyle faaliyettedir. Sahibi ölmüştür. Şimdi varisleri hamamı bu haliyle işletmektedirler."

Y.Müh. Mimar Doğan Hasol restorasyon projesi: Daha üniversitenin son sınıfındayken projelendirdiği, mezun olduktan sonra da uygulamasını yapma olanağı bulduğu Üsküdar’daki Büyük Hamam restorasyonu ve eki, Y. Müh. Mimar Doğan Hasol’un ilk işidir. Yapım tarihi itibariyle Mimar Sinan’a atfedilen ve Adnan Menderes’in imar etkinlikleri sırasında soyunmalık bölümleri yıkılan hamamın kalan bölümleri, mal sahibinin isteği üzerine bir kapalıçarşıya dönüştürülmek üzere tasarlanmıştı. Titizlikle tamamlanan yapım sürecinin ardından mal sahiplerinin mekândan avantaj sağlama isteği ağır basınca, sonradan yapılan değişikliklerle orijinal projeye aykırı bir görüntü ortaya çıkmıştı. Doğan Hasol, bu proje ile ilgili yaşadığı hayal kırıklığını daha sonraki yıllarda şöyle dile getirmişti:

“...Tarihi şehir diye sözünü etmekten gurur duyduğumuz İstanbul’da yüzümüz kızarmadan gösterebileceğimiz kaç Bizans, kaç Osmanlı yapısı sayabilirsiniz? Tarihi ve doğal değerlerimizi bir mirasyedi hovardalığı içinde tüketmek üzereyiz. Paranın her türlü değerin yerini aldığı bir ortamda kültür ve sanat değerlerini koruyabilmek maalesef mümkün olamıyor.”

Doğan Hasol, 1961-63 yılları arasında süren bu restorasyon sürecini, Türkiye'de mimarlık, tasarım, kentleşme ve sanat alanlarında yayın yapan popüler dijital platformu Mimarizm'de 6 Mart 2008'de şu şekilde anlatmıştı:

"Fakültenin 9. yarıyıl projesi için arkadaşlarla Üsküdar’da bir çalışma konusu almıştık. Hocamız Doç. Nezih Eldem’di. Herkes o çevrede bir konuyu seçti, ben de Üsküdar Büyük Hamamı’nı aldım. Sinan’a ait olduğu belirtilen bir hamam, pek çok kaynakta öyle gösteriliyor, en azından Sinan dönemi hamamı… Hamam, Menderes’in başlattığı imar hareketleri içinde kısmen yıkılmıştı. Soyunmalık bölümleri tamamen yıkılmış, yol genişletilerek, hamamın sıcaklık duvarına dayanmıştı. Hamam fonksiyonu tamamen ortadan kalkmıştı. Kalan bölümler atölye-depo arası bir işlevle kullanılıyordu. Arkada külhan bölümünün bazı kısımları da yıkılmış durumdaydı. Kubbelerin kurşunları da yok olmuştu.

Y. Müh. Mimar Doğan Hasol’un Renovasyon Projesi.
Doğal Hasol'un projesini Restorasyon olarak adlandırmak yanlış olur, zira Restorasyon; tarihi bir yapıyı aslına sadık kalarak onarma işlemidir, oysa bu çalışmada mevcut (kalan) yapı günün ihtiyaçlarına uyarlanarak, modernleştirilmiş, yeni bir fonksiyo verilerek yenilenmiştir, ki buna Renevasyon demek daha doğrudur.

Projede hamamı, içinde hiç kapalı bölümü olmayan bir kapalıçarşı olarak düşünmüştüm. Projeyi teslim ettim ve iyi bir not aldım. Üniversiteyi bitirdikten sonra, asistan olarak yine üniversitede kalmıştım. Bir gün Prof. Kemali Söylemezoğlu beni çağırdı ve hamamın restore edilerek bir çarşıya dönüştürülmesi şeklinde bir girişimden söz etti. Kendisi o tarihte Anıtlar Yüksek Kurulu’nun üyelerinden biriydi. Hamamın sahibi kurula başvurmuş ve orayı bir kapalıçarşıya dönüştürmek isteğini belirtmiş. Kemali Bey de bana o kişiyi bulmamı, zaten projelendirdiğim bu işe talip olmamı söyledi.

Mal sahibini buldum, hoş bir insandı, Batı Trakya’dan Türkiye’ye göç etmiş ailelerden birine mensuptu. Kendisiyle uzun süren görüşmelerden sonra mutabık kaldık."

"...Proje işini üstlendim. Okulda yaptığım projeye de güveniyordum; o hızla proje çalışmasına başladım.  Bir yandan da restorasyon başladı. Restorasyon alanında çalışan Y.Mimar Cahide Tamer’e ulaştım; Vakıflar’da çalışmaktaydı, bana destek vereceğini söyledi, birkaç kez de yerine geldi. Başka bir şansım daha vardı: mal sahibi, İrfan Bey adında bir taşeron bulmuştu, İrfan Bey restorasyon konularında bir hayli deneyimliydi, ustaları da restorasyonda çalışmış kişilerdi. Onların sayesinde işlerimizi çok rahat bir biçimde yürüttük. Çok bilinçli bir restorasyon ve inşaat çalışması oldu. Mevcudu, olduğu gibi korumaya çalıştık, ne bulduysak onu biraz düzeltip koruduk. Örneğin ön cephede, yol tarafında hamamın erkek ve kadın soyunmalık kısımlarını ayıran duvarın bir parçası kalmıştı, onu bile olduğu gibi koruduk. Sadece su almaması için ufak tefek önlemlerle takviye ettik. Hamama hiçbir şey eklemedik. İçerideki kurnalar ve mermer bölümler tümüyle yok olmuştu. Kubbeler kurşun kaplamalarda tamamen yolunmuştu. O tarihte çok pahalı olması ve çalınması nedeniyle kurşun kullanılmaz olmuştu. O nedenle kurşun taklidi denilen sıvalı yöntemle kubbeleri düzelttik. Ayrıca mal sahibinin bir boya firmasının temsilcisi olmasından da çok yararlandık. O tarihte piyasada pek benzeri bulunmayan türden özel bir boya yaptırdık ve kubbelerde kullandık, yıllarca da dayandı o boya.

Bunun dışında,  yeni ilave edilmesi gereken kısımlar için ben projeyi Koruma Kurulu’na sundum. Hamamın çevresinde kalan arsalar parçacıl bir  biçimde kamulaştırılmıştı. Mal sahibi kamulaştırılarak elinden alınmış olan ancak kullanılmayan arsaları belediyeden geri almak istediyse de bu mümkün olmadı. Bunun üzerine, hamama paralel bir kütleyle yetinmek zorundaydık; arsa ancak ona elveriyordu. Bu yapılaşma aynı zamanda alttaki tonozları da koruyacaktı. Altta ise, aralarında külhanın da bulunduğu tonozların önündeki bölümü biraz kazıp bir geçit halinde düzledik. Tonozların her birini bir dükkân haline getirdik. Üstte de onun eksenlerine uyacak şekilde 7 dükkân yaptık."

"...Zaten Üsküdarlıyım. Ahmediye’de, Doğancılar Yokuşu’nun hemen başında oturuyordum. Oradan Taşkışla’daki görevime gidip geliyordum. Her zaman inşaatın önünden geçtiğim için rahatça meşgul olabildim. Yapım; iki yıl kadar sürdü. Dikkate değer bir restorasyon oldu. Sonuçtan herkes memnundu. Hattâ mal sahibi o kadar memnundu ki, binanın bitişinden sonra, o işten aldığımın neredeyse yarısı kadar tutarda bir çek vererek teşekkür etti. İlk işimin, ücreti büyük pazarlıkla saptanmıştı, ama kazandığım ikramiye açığı kapatıyordu. Bu inanılmaz bir şeydi."

"...Bir süre sonra Mal sahibi üst katta yaptığımız dükkânları bir diş polikliniğine toptan kiraladı. Yeri büyütmek maksadıyla öndeki koridorla, arkada hamamı çok güzel algıladığınız, adeta taşlarını tutarak yürüyebildiğiniz koridoru içine alan bir düzenlemeye gittiler. Bir camekan sistemi kuruldu. Benim fena halde canım sıkılmıştı o tarihte; Prof. Kemali Söylemezoğlu’na, durumu anlattım; hattâ yardımını istedim. Kemali bey de zamanın verdiği deneyimle olacak “biz eski eseri kurtardık ya gerisi önemli değil” dedi. Ben o tarihte çok hoşlanmamıştım verdiği yanıttan ama zamanla insan neyin ne olduğunu kavrayabiliyor. Asistandım; zaten çok kısıtlı koşullar içinde o işi yapabilmiştim, bunu bir kavga haline dönüştürme şansım yoktu. 

Maalesef bittikten sonra birçok yapıda mal sahibinin, sağlayacağı avantaj karşısında mimarlıktan verdiği ödünler söz konusu olabiliyor. Bununla yaralanıyorsunuz. Bizim olayımızda camekânla da yetinilmedi. Daha sonra belediye bu binanın çevresinde kamulaştırma başlattı, hatta bugünkü belediye binası da o kamulaştırılan arsalardan birinin üzerine yapıldı. Mal sahibi vefatından sonraki kuşak, yeni bölümün kamulaştırılacağından korktu. Oysa kamulaştırılması söz konusu bile değildi. Birincisi, kendi arsası içindeydi, ikincisi Anıtlar Yüksek Kurulu tarafından onaylanmış bir yapıydı. Fakat korkuyla, bize danışma gereğini de duymadan oraya inanılmaz şekilde iki sıra tuğla bir sıra taş şeklinde komik duvarlar ördüler. Arkadaki çağdaş modern yapı sözümona bir eski esere dönüştürüldü. Bugün de o şekliyle duruyor.

Artık o taraftan geçmek bile istemiyorum. Eski bölümün içinde hiçbir bölme meydana getirmemiştik, tek bir mağaza gibi çalışacaktı. Şimdi ne yaptılar bilmiyorum.

İlk yapı benim için çok heyecan vericiydi; insanın bebeği gibi bir şey bu, ama yazık ki Türkiye’de hiçbir şey yapıldığı gibi kalmıyor. Ben de ancak yazarak bu derdimi dile getirmeye çalıştım."

1957

Yeşil Direkli Hamam ya da belki Mimar Sinan Çarşısı demek daha doğru olacaktır artık;
2000'li yıllara kadar bu şekildeydi, sonrasında yakın tarihlerde İBB. tarafından geliştirilen bir proje ile
geri plandaki katlı otopark da dahil olmak üzere tüm yüksek katlı yapılar yıkılıp,
tüm alanın zemin altına bir yeraltı Otoparkı yapılıp üzeri de yaya bölgesi ve park haline getirilmişti.
Buna da şükür...

 388 yıl sonra bugün elimizde daha neler kalabildi?!..

Bakmaya devam...

Devamı, Fasıl -V-'de

"Kâtib-i kütüb", Levent Civelekoğlu

֎֎֎֎֎

Kaynaklar:

-AKKAYA Mustafa, Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bölümü, Yrd. Doç. Dr. "Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nde Üsküdar", Kesit Akademi Dergisi, Yıl: 3, Sayı: 11, Aralık 2017, Sf. 321-338

- ATAY Falih Rıfkı, "Zeytindağı", Cumhuriyet Gazetesi'nin okurlarına Armağanı, Yenigün Haber Ajansı, Basın ve Yayıncılık A.Ş. Aralık 1998, Sf. 19-20

- BATUR Afife, “Le Corbusier”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (Tarih Vakfı İstanbul Ansiklopedisi), C. 2, İstanbul 1994, Sf. 441

- BERKSAN Emine, "II. Mustafa ve III. Ahmed'in Valideleri Emetullah Gülnuş Sultan ve Vakıfları", İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İktisat Bölümü, Yüksek Lisans Tezi, 1998

- BİLGİLİ Bekir, "Üsküdar Sokak İsimleri Tarihçesi", Üsküdar Belediye Başkanlığı, Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Kültür Yayınları: 24, İstanbul, Kasım 2013

- BİLSEL Fatma Cânâ, “İstanbul Avrupa Ciheti Nazım Planı 1937”, 2010, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

- BİLSEL Fatma Cânâ, "İmparatorluk Başkentinden Cumhuriyet’in Modern Kentine: Henri Prost’un İstanbul Planlaması (1936-1951)", Nisan 2010, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü

- BOSTAN Hanefi, Doç. Dr., Marmara Üniversitesi "Fatih ve Kanunî Dönemlerinde Üsküdar Nahiyesi" Üsküdar Sempozyumu XI, Bildiriler Cilt I, Üsküdar Belediyesi, 15-16-17 Ekim 2021, Sf. 297-363

- BULUT Ümit, "Cumhuriyet Dönemi Depremlerin Basına Yansıması (1923-1983), Yüksek Lisans Tezi, T.C. Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Tarihi Anabilim Dalı, Cumhuriyet Tarihi Bilim Dalı, Sf.6, İstanbul 2017

- CHONIATES Nicetas, "Annals (Kronik/Yıllıklar)", Aikaterini Laskaridi Vakfı, https://topostext.org/work/781

- ÇANKAYA Ali, "Son Asır Türk Tarihinin Önemli Olayları ile Birlikte Yeni Mülkiye Tarihi ve Mülkiyeliler (Mülkiye Şeref Kitabı)", Mars Matbaası, Ankara 1968, IV, Sf. 1660

- ÇEÇEN Kazım Prof.Dr., "İstanbul'un Vakıf Sularından Üsküdar Suları", T.C. İstanbul Büyükşehir Belediyesi İSKİ İstanbul Su ve Kanalizasyom İdaresi Genel Müdürlüğü, İstanbul, 1991

- ÇEÇEN Kazım Prof.Dr., “Üsküdar Suları, İstanbul’un Anadolu yakasına içme suyu sağlayan tesisler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42. Cilt, Sf. 374-376, İstanbul 2012

- DÂNİŞMEND İsmail Hami, "İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi" Cilt 1, Türkiye Yayınevi, 1947

- DEMİREN Şemsa, "Le Corbusier ile Mülâkat", Arkitekt, Sayı: 215-216, 1949, Sf. 230

- DERNSCHWAM Hans, Çeviri: Prof. Dr. Yaşar Önen, "İstanbul ve Anadolu'ya Seyahat Günlüğü", Kültür Bakanlığı Yayınları/885, Dünya Edebiyatı Dizisi/5, Sf. 207, Mersin İmar İnş. Tic. Ltd. Şti. Basımevi, Mersin 1992

- DOĞAN, Abide, "Yahya Kemal'in İstanbul'u", Makale, Türkiyat Araştırmaları, Sf. 166-182

- DUMAN Buket, "Üsküdar Merkez Vakıf Eserleri Restorasyonu ve Değerlendirmesi Üzerine bir Araştırma", Yüksek Lisans Tezi, T.C. Maltepe Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mayıs 2018.

- DUMAN Ruhi, "Üsküdar’ın Kaybolmuş Kültür Eserleri 21", İstanbul, 2 Kasım 2015

- EKİM Zeynep Emel (Sanat Tarihçisi, İşletme Yönetimi Yüksek Lisansı),"1933'te Mihrimah Sultan Çorba Mutfağı ve Kervansarayının Yıkımına İlişkin Belgesel Kanıtlar", TAÇ Türkiye Anıt, Çevre, Turizm Değerlerini Koruma Vakfı, TAÇ Mimarlık, Arkeoloji, Kültür, Sanat Dergisi, Sayı 5, Ocak-Mart 2015, Sf. 58-71

- ELDEM Sedat Hakkı, "Köşkler ve Kasırlar" II. Cilt, İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yayınları, İstanbul 1974, Sf. 379

- ELDEM Sedad Hakkı, "Boğaziçi Anıları", Aletaş Alarko Eğitim Tesisleri A.Ş. Kültür Hizmeti, Çeltüt Matbaacılık Kollektif Şirketi, İstanbul, 1979, Sf.350

- ERCAN, Aktan Müge, "İstanbul yazılı kültür ortamı destancılığının zirvesinde bir Üsküdarlı: Vâsıf Hiç", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu I, Bildiriler, 23-25 Mayıs 2003, sf.370-383

- ERDOĞAN Abdülkadir, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi Müdürü, “Üsküdar Su Yolu Haritası”, makale, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, 1940, Sf. 139-143

- ERGİN Osman Nuri, 1934, İstanbul Şehri Rehberi, İstanbul, 1934, Sf.191

- ETE Ayşin, "Üsküdar Meydanı Düzenlemelerinin Erken Cumhuriyet Dönemi Hikayesi", Üsküdar Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, Sayı: 2, Yıl: 2020, Sf. 147–152

- GAUTIER Théophile, "Constantinople of To-Day", Fransızca'dan Yüksek Lisanslı Avukat Robert Howe Gould tarafından tercüme edilmiş, fotograflardan elde edilen gravürlerle resimlendirilmiştir, Londra: David Bogue, 86, Fleet Street, MDCCCLIV (1854).

- GEDİK Nusret, Dr. Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi, "Tarih Düşürme Geleneğinin İzinde Üsküdar’ın Kaybolmuş Yapıları", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu X, Bildiriler Cilt II, 19-20-21 Ekim 2018, Sf.245-308

- GEDİK Nusret, Dr. Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi, "Osmanlı Döneminde Hazırlanan Lügatlarda Üsküdar", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu XI, Bildiriler III, 15-16-17 Ekim 2021, Sf.550-570

- GENÇ Serdar, Yrd. Doç. Dr., Balıkesir Üniversitesi Yrd. Doç. Dr. "Şehrin Misafirleri: XVIII. Yüzyılın İlk Yarısında Üsküdar’a Gelen Yabancılar", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu IX, Bildiriler Cilt I, 15-13 Kasım 2016, Sf.71-91

-GENÇ Serdar, Dr. Balıkesir Üniversitesi, "XVIII. Yüzyılda Üsküdar Hanları", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu X, 19-20-21 Ekim 2018, Bildiriler, Cilt II, Sf. 133-153

- GENİM Sinan Dr., https://www.sinangenim.com/tr/medya/yayimlar-ve-bildiriler/

- GENİM Sinan, "Sultan V. Mehmed Reşad’ın Üsküdar Ziyareti" Üsküdar Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, 2020-1, Sayı 9, Üsküdar Belediyesi, Sf. 63-67

- GÜNEŞ Hasan Ali, "Klasik öncesi dönem Türk şiirinde Astroloji, Doktora Tezi, T.C. İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisanüsrü Eğitim Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Eylül 2022, Sf. 198-199

- HAKSAL Ali Haydar, "Üsküdar: Bir şehrin güzel ve ışıklı ruhu", Üsküdar Belediyesi, Üsküdar Sempozyumu I, Bildiriler, Cilt 2, İstanbul, Ocak 2004, Sf.494-500

- HASKAN Mehmet Nermi, "Yüzyıllar Boyunca Üsküdar" 3 Cilt, Üsküdar Belediyesi, Temmuz 2001

- HASOL, Doğan, "Üsküdar Anıları", "Anılar Kuşlar Gibidir" adlı kitabından derlenmiş söyleşi, Mimar●ist Üç Aylık Mimarlık Kültürü Dergisi, Yıl 10, Sayı 38, Sf.44-48, Kış 2010

- İNCİCİYAN Ğugios, "XVIII. Asırda İstanbul", çev. Hrand D. Andreasyan, İstanbul Fetih Cemiyeti, İstanbul Enstitüsü, İstanbul 1976, Sf.134

- İRTEM Süleyman Kâni, "Osmanlı Sarayı ve Haremin İç Yüzü", İstanbul 1999

- KAFALI Salih Yük. Mimar / MUTLU Mehmet Doç. Dr., "Mimar Ali Talat Bey ve Eserleri", II. Uluslararsı Kıbrıs Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi, Kongre Kitapçığı, 27-28 Eylül 2025, Sf. 404-424

- KARAARSLAN Mehmet, "İmparatorluğun Hikayesi / Menkıbeler Kıssalar ve Anekdotlarla Osmanlı Padişahları", Yitik Hazine Yayınları, 06.11.2013

- KAHRAMAN Kemal, “Üsküdar'ın Kayıp Sarayları”, Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 2019, Sayı 17, Sf. 103- 121

- KESKİN Mustafa Çağhan, "Ruh bir Kuş, Beden bir Kafes: Osmanlı Mimarlığı'nda Ölüm Metaforu", Sanat Tarihi Dergisi, 33/1, Nisan 2024, Sf. 361-393

- KESKİN Mustafa Çağhan, "Köprülü Mehmed Paşa Türbesi’ne İlişkin Bir On Yedinci Yüzyıl Söylencesi", Toplumsal Tarih Aylık Tarih Dergisi, Sayı 316, Nisan 2020, Sf.13-15

- KILIÇKAYA Derya, Öğr. Gör. Dr., Kocaeli Üniversitesi Türk Dili Bölümü, “Yıkım estetiği bağlamında Gautier, Tanpınar ve Orhan Pamuk’ta yangın seyretme zevki”, Littera turca Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. http://dergipark.ulakbim.gov.tr/littera

- KILINÇ Melek / GÜLEN Mustafa, "Orhan Şahinler'in Türkiye Modern Mimarlığına Bıraktığı İki Miras: İstanbul Ticaret Odası Binası ve Üsküdar Vapur İskelesi", mimar●ist Dört Aylık Mimarlık Kültürü Dergisi, Yıl: 18, Sayı: 62, Yaz 2018, Sf. 74-77

- KONYALI İbrahim Hakkı, "Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi", Cilt I, II, Üsküdar Belediyesi, Mayıs 2021

- KUZUCU Kemalettin, Prof. Dr., Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, "Lale Devri'nden Cumhuriyet'e Üsküdar'da İtfaiye Hizmetleri", Uluslararsı Üsküdar Sempozyumu VIII, Bildiriler I, Üsküdar Belediyesi, 21-23 Kasım 2014, Sf. 255-287

- MERAL Safa, KİSHALI Emre, "Mimarlık Tarihi ve Mimari Koruma Ara Kesitinde Bir Inceleme", Araştırma Makalesi, Art-Sanat 13(2020), İstanbul Üniversitesi Yayınevi, Sf.313–334

-MUHACIR Esra, "Üsküdar'da Osmanlı medrese geleneğinin gelişimi ve Mihrimah Sultan Müderrisleri: Ulema Biyografi eserleri ve Ruznamçe kayıtları üzerine bir değerlendirme (1547-1732)", Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Sayı VIII, 2-Aralık 2022, Sf. 71-114

- MÜDERRİSOĞLU Ayşen, Dr., Yeditepe Üniversitesi, “İngiliz Seyyah Julia Pardoe'nun Gözünden Üsküdar”, Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu X, Bildiriler II, 19-20-21 Ekim 2018, Sf.371-392

- NECİPOĞLU Gülru, "Sinan Çağı: Osmanlı İmparatorluğu'nda Mimari Kültür", İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, Eylül 2013, Sf. 659

- NOYAN Mustafa, “Târih Boyunca İstanbul Faytonları”, Z Dergisi, Sayı III, Zeytinburnu Belediyesi Yayını

- ORMAN Tülay Sezgin, "Yeni Valide Külliyesi", TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 43, Sf: 433-435

- ÖZ Esra, "İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi'nde bulunan FY 1404 numaralı Şehinşahname'nin Minyatürleri", Yüksek Lisans Tezi, T.C. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı, Türk İslam Sanatları Bilim Dalı, Konya 2019, Sf. 83-84

- ÖZCAN Tahsin, Prof. Dr., “Hayatını Vakfeden Bir Saraylı Gülfem Hatun” makale, Vakıflar Dergisi, Vakıf Medeniyeti Yılı Özel Sayısı Sf. 94-98, 2007

- ÖZDEMİR Alperen, YİĞİT İlker, “Tarihi Ekonomik Coğrafya: XIX. Yüzyıl Üsküdar Kazası Kırsalında Mesleki İhtisaslaşma Örüntüleri” Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi

https://erdem.gov.tr/tam-metin/1127/tur

- ÖZEMRE Ahmet Yüksel, "Hasretini çektiğim Üsküdar", 2007

- ÖZGÜL İrfan, Harbiye Müzesi, ÇETİN Murat, Kadir Has Üniversitesi, "Üsküdar’ın Bir Osmanlı Kenti Olarak Şekillenmesinde Rum Mehmed Paşa Camiisi’nin Etkisi", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu IX, Bildiriler Cilt III, 11-12-13 Kasım 2016, Sf.367-390

- ÖZGÜLEŞ Muzaffer, "Gülnuş Emetullah Sultan’ın İmar Faaliyetleri", İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Mimarlık Anabilim Dalı, Doktora Tezi, Eylül 2013

- ÖZKAYA Ahmet Sefa, Öğr.Gör. Milli Savunma Üniversitesi, "Üsküdar'da Bir Kadın Eseri Gülfem Hatun Camii: Tarihçe, Kritikler ve Mevcut Durum", Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu XI, Bildiriler III, 15-16-17 Ekim 2021, Sf. 161-193

- PAMUKCİYAN Kevork, "İstanbul Bir Dünya Kentidir" isimli arşiv derlemesi, İnşaat Mühendisleri Odası (İMO), web sitesi, https://www.imo.org.tr/Eklenti/1282,12138pdf.pdf?0&_tag1=D62EDE0D13FC8E8EB5C663026BDA03D0FF64AEFF

- PAMUKCİYAN Kevork, “Depremler, Osmanlı Dönemi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt: III, İstanbul 1994

- PARDOE Julia, "Les Beautés du Bosphore", George Virtue, Londra, George Virtue, 1838, Sf. 55

- PEDLEY Mary, University of Michigan, "Enlightenment Cartography at the Sublime Porte: François Kauffer and the Survey of Constantinople" (Babıali'de Aydınlanma Haritacılığı: François Kauffer ve Konstantinopolis Araştırması), İSAM İslam Araştırmaları Merkezi, The Journal of Ottoman Studies (Osmanlı Araştırmaları Dergisi), Thomas D. Goodrich Armağanı özel sayısı, I. Bölüm, Sayı: 39, 2012

- SALNAME, Chirket-i Hairié-Annuaire de la Société, contenant, un historique de l'entreprise et une monographie du Bosphore, élaboré par la Direction (Şirket-i Hayriye – Yönetim tarafından hazırlanan; işletmenin tarihçesini ve Boğaziçi üzerine bir incelemeyi içeren şirket yıllığı), 1914, Constantinople, Stage. Typo-Lithographique Ahmed İhsan & Cie, Stamboul

.

- SARIDİKMEN Gül, Dr. Öğr. Üyesi, Onsekiz Mart Üniversitesi, “Fausto Zonaro'nun Derviş Resimleri ve Üsküdar”, Üsküdar Belediyesi, Uluslararası Üsküdar Sempozyumu XI, Bildiriler Cilt I, 15-16-17 EKİM 2021

- ŞAHİNLER Orhan, "Denizcilik Bankası Üsküdar Vapur İskelesi", Arkitekt, S. 1965-03 (320), Sf. 101-104

- ŞEHSUVAROĞLU Halûk Yusuf, "Tarihten Sayfalar", Akşam Gazetesi

- SIÇRAYIK, Anılcan, "İstanbul'da Eski Eser Tahribi (1908-1938)" T.C. Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2019

.

- ŞİMŞEK Muradiye, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, SAATÇİ Suphi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, "Mimar Sinan’ın İstanbul’da İnşa Ettiği Medreselerin Sağlık İşleviyle Yeniden Kullanımlarının Tarihi Mekân Karakterine Etkilerinin Değerlendirilmesi", Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi (FSMVÜ) Mimarlık ve Tasarım Fakültesi, bāb Mimarlık ve Tasarım Dergisi, Cilt 6, Sayı 2, Sf. 209-228, Temmuz 2025

- TANPINAR Ahmet Hamdi, "Huzur", Dergâh Yayınları, Sf. 179, Eylül 2023, İstanbul

- TOKAY Z. Hale, DAĞTAŞ Serap, "Üsküdar Meydanını Tanımlayan Öğeler, Bu Öğelerin Tarihsel Süreçteki Değişimi ve Meydana Etkileri", mimar●ist Üç Aylık Mimarlık Kültürü Dergisi, Yıl 10, Sayı 38, Sf.49-57, Kış 2010

- ULUÇAY M. Çağatay, "Haremden Mektuplar", Vakit Matbaası, 1956 İstanbul, Sf. 55-60

- YALÇIN ÇELİK, S. Dilek, "Eski Şiirin Rüzgarıyla'da Lale Devri ve Dönemin Ruhu", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi 18, 1 (2011) Sf. 135-159

- YILMAZ Duygu, Jandarma ve Sahil Güvenlik Akademisi Güvenlik Bilimleri Fakültesi, Ankara, "Demografik Bir İnkılap: Cumhuriyet Döneminde Doğum ve Çocuk Bakımevleri (1925-1940)", Araştırma Makalesi, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt:40, Sayı:110, 12 Kasım 2024

- YİVLİ, Oktay, "Yahya Kemal’in Şiirinde Mekân", Türk Dil Kurumu, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi, Cilt XCVII, Sayı 696, Sf. 680-694  Aralık 2009

- YOLAÇAN Sürgül, "Kamusal Mekân Düzenlemelerinin Kolektif Belleğe Etkisi: Üsküdar Meydanı Örneği", Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Şehir ve Bölge Planlama Anabilim Dalı, Ocak 2021

- YÜNGÜL Naci, "Üsküdar Üçüncü Sultan Ahmet Çeşmesi", T.C. İstanbul Belediyesi Sular İdaresi Müdürlüğü Yayınları, İstanbul Halk Basımevi, 1955

- WHELER George, (in company of Dr. Spon of Lyons), "A Journey into Greece", Book II, London 1682, Sf. 182-183.